Á döfinni

Hæ hopp sa sa!

Það er leikið dansað og sungið í Víkinni- Sjóminjasafni að Grandagarði 8 í tengslum við sýninguna Leiklistin og hafið.

Sunnudaginn 28.2. kl. 15
Sunnudaginn 7.3. kl. 15

Margrét Sverrisdóttir, Oddur Bjarni Þorkelsson, Valgeir Skagfjörð, Oddur Júlíusson og Viktor Leifsson flytja dagskrá með söltum lögum úr íslenskum leikritum. Lóðsar eru Ágústa Skúladóttir og Ingibjörg Björnsdóttir en Guðmundur Helgason semur dansa.

Leiklist á vetrarvertíð

Leikminjasafnið setur upp sýninguna Leiklistin og hafið í Víkinni- Sjóminjasafni. Sýningin opnar á safnanótt 12. febrúar n.k. og stendur fram á lokadaginn 11. maí. Auk sýningarinnar verða dagskrár með leik og söng úr íslenskum leikritum í samvinnu við Víkina - Sjóminjasafn að Grandagarði 8.

Róbert Arnfinnsson og Sigurður Skúlason í leikriti Hrafns Gunnlaugssonar, Sögu af sjónum, sem sýnt var í sjónvarpinu 1973

Hafið og við

Hvert er það skáld sem ekki hefur ort um hafið? Hver hefur ekki staðið á ströndinn, hlustað á báruna gjálpa eða brimið gnýja, horft út á hafið, dreymt sig á sjónarrönd, eða jafnvel ýtt kænu úr nausti.

Íslendingar hafa alltaf verið siglingaþjóð. Við þurftum að sigla hingað út til að verða sérstök þjóð í sérstöku landi. Við þurftum að sigla um höfin til að týnast ekki sjálf í ballarhafi, til að vera hluti af menningarsamneyti þjóðanna. Og við þurftum að smíða okkur skip til að draga í bú lífsbjörgina. Lífið er þorskur, segjum við. Det kommer an på silla, segja Norðmenn frændur okkar, eftir því hvað þeirri duttlungarskepnu, síldinni, dettur í hug.

Leikhúsinu er ætlað að endurspegla lífsreynslu okkar, lýsa því hvernig við hugsum og störfum. Það þarf því engan að undra þó að hafið blasi við einnig á leiksviðinu - í sínum margvíslegustu myndum. Við nokkra könnun kemur beinlínis í ljós, hversu mjög hafið kemur við alla okkar sögu - einnig þá sögu sem við endursegjum og endursköpum með okkar listrænu miðlum á leiksviðinu.

Eitt fyrsta leikrit sem Íslendingur samdi hét Brandur eða Bjarglaunin og þar bjargast menn úr sjávarháska. Höfundurinn er þó ekki sjómaður, heldur stúdent, nýsloppinn fra prófborði í Kaumannahöfn - og síðar biskup. Geir Vídalín - Geir biskup góði eins og menn kölluðu hann. Þetta hefur verið upp úr 1790, við vitum ekki ártalið, en nokkur fullvissa er fyrir því að Skálholtspiltar eða Hólvallapiltar fluttu leikinn. Fróðir menn hafi bent á að efnið og jafnvel leikfléttan kunni að vera undir áhrifum frá einu þekktasta leikriti Dana á 18. öld, Fiskimönnunum eftir Johannes Ewald. Það má trúlega til sanns vegar færa, en hins vegar rýrir það í sjálfu sér ekki gildi þessarar frumsmíðar sem er rammíslensk í efnistökum sínum og umhverfislýsingu - það er afsprengi þjóðar sem á allt sitt undir sjónum.

Hér er hvorki staður né stund til að telja upp allan þann fjölda sjónleikja sem síðar sækir efni sitt í sambúðina við hafið, glímuna við hafið, bjarglaunin úr hafinu sjálfu. Hvernig má annað vera, þegar svo mörg leikskáld hafa sjálfi verið til sjós - Jökull Jakobsson, Jónas Árnason, Loftur Guðmundsson, svo nefnd séu örfá nöfn. Og auðvitað hafa leikararnir einnig verið til sjós; Róbert Arnfinnsson, Árni Tryggvason, Þröstur Leó Gunnarsson....

Mörg þessara leikrita hafa verið í hópi vinsælustu verka á leiksviði okkar. Meira að segja var fyrsta íslenska leikritið sem Leikfélag Reykjavíkur sýndi á sínum 113 ára ferli lýsing á sambýlinu við hafið. Það hét Skipið sekkur og var eftir leiklistarfrumkvöðulinn Indriða Einarsson, Ibsenskt drama. Þetta var 1903 og stefndi í aðsóknarmet eins og oft þegar fólki þykir sem leikhúsið sé að fjalla um það sjálft; en því miður varð sviplegt sjóslys hér uti á flóa - og við hæfi þótti að hætta sýningum - þó ekki nema nafnsins vegna.

Fjórum áratugum síðar vakti frumsmíð ungs Vestmannaeyings, Lofts Guðmundssonar athygli á sömu fjölum -í Iðnó. Það hét Brimhljóð og lýsti lífi sjómanna í Eyjum. Svo góðar voru viðtökur að einkennilegt má heita, að það skuli ekki hafa verið tekið aftur til skoðunar af atvinnumönnum. Hins vegar var þráðurinn tekinn upp síðar af Sjónvarpinu með geysivinsælum framhaldsþáttum frá Eyjum - Sigla himinfley eftir Þráin Bertelsson.

Hart í bak Jökuls sækir sér þema í fyrstu siglingar stórskipa okkar milli landa á meðan óskabarn þjóðarinnar, Eimskipafélagið , var ungt og hét - og í Sjóleiðinni til Bagdad verður hafið tákn langana okkar og drauma. Í söngleiknum Járnhausnum eftir þá Múlabræður er það safarík seltan í lífi alþýðunnar sem á meðlíðan höfundanna - og áhorfenda. Og allir muna hann Jörund. Í Hafinu eftir Ólaf Hauk Símonarson sjáum við útgerðaraðalinn í sorg og gleði - og síðan endurgerðan í napurri kvikmynd Baltasars Kormáks. En hvern skyldi hafa órað fyrir því, að svo mjög kenndi þetta leikrit til uppruna síns, að lítið leikfélag á Dalvík náði að sýna það 22 sinnum í einni lotu!

Málþing um íslenska leiklistarfræði

Laugardaginn 14. nóvember efndu Leikminjasafn Íslands og Leiklistardeild Listaháskóla Íslands til málþings um íslenska leiklistarfræði. Málþingið var einnig haldið í samvinnu við Þjóðminjasafn Íslands og Hugvísindasvið Háskóla Íslands. Mjög góð aðsókn var að því, þrátt fyrir margs konar viðburði úti um allan bæ, þar á meðal heilan þjóðfund í Laugardagshöllinni. Á málþinginu voru flutt eftirtalin erindi:

Ólafur J. Engilbertsson, sagnfræðingur og leikmyndahöfundur: "Rétt landslag eða róttæk list?" - sögunni miðlað á sviðinu.

Ingibjörg Björnsdóttir, listdanskennari: "Ausdruckstanz" á íslensku leiksviði - Um dansarann Ellen Kid.

Magnús Þór Þorbergsson, lektor við Leiklistardeild Listaháskóla Íslands, "Hvað eigum við að kalla instructör?" - Nokkrar hugleiðingar um stöðu leikstjórans í íslensku leikhúsi á 3. áratugi síðustu aldar.

Jón Viðar Jónsson, forstöðumaður Leikminjasafns Íslands: Að dæma eða ekki að dæma. Hugleiðingar um tilvistarvanda íslenskrar leiklistargagnrýni á fyrri hluta síðustu aldar.

Trausti Ólafsson, leiklistarfræðingur: Nýjársnóttin: Gleðileikur Indriða Einarssonar og íslenskir samtímaviðburðir.

Björn G. Björnsson, leikmyndahöfundur: Hvernig geymist leiklist?

Sveinn Einarsson stjórnarformaður Leikminjasafnsins setti málþingið og Dagný Kristjánsdóttir, prófessor við H.Í. stýrði umræðum.

Málþingið átti sér nokkurn aðdraganda. Á síðari árum hefur orðið töluverður vöxtur í rannsóknum á íslenskri leiklist. Staða fræðigreinarinnar innan fræðasamfélagsins hefur verið að styrkjast, ekki síst eftir að Leikminjasafn Íslands var stofnað fyrir sex árum og fræðakennsla var efld í Leiklistardeild Listaháskóla Íslands. Hugmyndin með málþinginu var fyrst og fremst sú að fylgja þessari þróun eftir, vekja athygli á þessum geira íslenskra menningarrannsókna og skapa um leið vettvang fyrir fræðimenn og aðra sem áhuga hafa að koma saman og skiptast á skoðunum.

Leikminjsafnið væntir þess að þetta framtak verði upphaf á aukinni og fjölbreyttari umfjöllum um íslenskt leikhús, ekki síst fræðilega og sögulega. Slík málþing gætu þá orðið árviss viðburður, hugsanlega í tengslum við útgáfur eða annað sem upp kann að koma. Þær undirtektir, sem þingið fékk, taka af allan vafa um að jarðvegur er hér fyrir því.

Um vefinn

Á þessum vef eru allar helstu upplýsingar um starf og sögu Leikminjasafns Íslands. Þar er einnig að finna margvíslegan fróðleik um íslenska leiklist og sögu hennar, bæði í máli og myndum. Undir liðnum Sagan er t.d. yfirlit yfir íslenska leiklistarsögu frá lokum átjándu aldar til dagsins í dag, auk kafla um helstu leikhúsbyggingar þjóðarinnar og leikhúsmenn. Undir liðnum Sýningar eru texta- og myndaspjöld frá öllum sýningum sem safnið hefur staðið fyrir.

Sérstök athygli skal vakin á Gagnabanka íslenskra leikhúsa og leikhúslistamanna sem smellt er á hér til hliðar. Í þessum gagnabanka eru ítarlegar upplýsingar um verkefnaskrár helstu leikhúsa, leikfélaga og leikhópa þjóðarinnar í meira en öld. Þá er hægt að fletta upp verkefnaskrám einstakra listamanna og einstökum verkum og hlutverkum. Tekið skal fram að skráin er í vinnslu og enn vantar mikið efni í hana, enda stefnt að því að hún verði í fyllingu tímans eins tæmandi og unnt er. Verkefnaskrár áhugaleikhúsa, ef undan eru skilin revíur Reykjavíkurannáls og Fjalakattarins, og skrár L.R. og L.A. áður en þau urðu atvinnuleikhús, eru ekki enn komnar þarna inn. Eru allar ábendingar frá notendum vel þegnar, einnig um villur sem þar kunna að hafa slæðst inn.

Leikminjasafn Íslands er rekið fyrir styrki frá ríkisstjórn Íslands, Alþingi og menntamálaráðuneyti, auk þess sem fjölmargir einkaaðilar hafa stutt rekstur þess jafnt sem einstök verkefni.

Settur hefur verið upp á vegum Leikminjasafns Íslands Gagnabanki íslenskra leikhúsa og leikhúslistamanna þar sem hægt verður að fá upplýsingar um verkefni í öllum íslenskum leikhúsum frá stofnun Leikfélags Reykjavíkur til okkar daga.

Leikminjasafn Íslands hefur haft þann hátt á að minnast aldarafmæla merkra íslenskra leikhúsmanna undir heitinu Merkisdagar íslenskrar leiklistarsögu.

Járnhausinn eftir Jón Múla og Jónas Árnasyni í Þjóðleikhúsinu 1964-65

Og hvernig hefði mátt vera, að síldarævintýrin fram eftir öldinni, brytust ekki fram á leiksviðinu með eftirminnilegum hætti eins og í sjónleik þeirra Steinsdætra, Kristínar og Iðunnar Síldin er komin. Svo barnaleikritum sé ekki gleymt má minna á Krukkuborg Odds Björnssonar - það hve sjómennskan kemur mikið við sögu í revíunum.

Hér hefur verið staldrað við örfá verk af miklum fjölda af leiksviði, úr sjónvarpi, í kvikmyndum. Þau eru öll íslensk. Sýningin okkar hér í Sjóminjasafninu gefur auðvitað fyllri mynd af þeim iðandi fjölbreytileika. En ekki verður runan styttri, ef farið er að vísa til erlendra verka, þar sem hafið er kvikan: Þrettándakvöld Shakespeares, Hafið bláa hafið eftir Georges Schéhadé, Skipið eftir færeyskan frænda okkar, Steinbjörn Jacobsen...

Lisin er ekkert eyland, því að enginn er eyland. Hún er ekki skreytilist til tyllidaga, heldur samgróin öllu því sem við köllum þróun í samfélagsmálum - bæði atvinnumálum og pólitískum hræringum. Menningin er einfaldlega oftar en ekki aflvaki, og klekur út hugsuninni á bak við allar þjóðfélagsbreytingar. Sýning sem lýsir því hvernig listin og það sem oftast var miklivægasta lífsbjörgin eru samtvinnuð á því erindi til að minna á þessi sannindi.

Sveinn Einarsson

Þið munið hann Jörund eftir Jónas Árnason í Iðnó 1970