|
||
|
|
||
Aðföng Leikminjasafns ÍslandsLeikminjasafn Íslands á orðið mikið og fjölbreytt safn muna, gagna og heimilda um íslenska leiklistarsögu. Stór hluti þess eru einkasöfn, þ.e. gögn sem einstakir listamenn eða ættingjar þeirra hafa haldið saman um starf sitt og feril. Á þeim fáu árum, sem safnið hefur starfað, hefur það þannig eignast fjölda gagna og gripa frá ýmsum fremstu listamönnum íslensks leikhúss á síðustu öld. Þá á safnið ýmis gögn frá sjálfstæðum leikhópum, s.s. Grímu og Alþýðuleikhúsinu. Hér verður sagt stuttlega frá nokkrum helstu söfnum sem safnið hefur eignast. Þar sem safnið er enn mjög fáliðað hefur það ekki náð að skrá nákvæmlega nema lítinn hluta gagnanna. Úr því verður þó bætt í framtíðinni eftir því sem safninu vex fiskur um hrygg. Þegar staða safnsins er metin verður að hafa í huga að engin heildarsöfnun íslenskra leikminja fór fram áður en það var stofnað. Stefnan hefur því verið sú að bjarga sem mestu frá glötun af því sem talið hefur verið í ófullnægjandi varðveislu, en láta ítarlega flokkun og skráningu bíða betri tíma. Sömuleiðis hafa miklir kraftar farið í sýningahald og kynningu á málstað og markmiðum safnsins gagnvart almenningi. Safn Haralds BjörnssonarHaraldur Björnsson (1892-1967) lauk ásamt Önnu Borg (1903-1963) fyrstur Íslendinga leiklistarprófi frá skóla Kgl. leikhússins í Kaupmannahöfn árið 1927. Eftir það starfaði hann sem leikari og leikstjóri í áratugi á Íslandi. Hann var fastráðinn til Þjóðleikhússins árið 1950, en síðustu árin, sem hann lifði, starfaði hann mest með Leikfélagi Reykjavíkur. Haraldur Björnsson var dugmikill hugsjónamaður sem þorði að leggja allt í sölurnar fyrir list sína. Hann gerði sér fulla grein fyrir sögulegri stöðu sinni, vissi að hann yrði síðar talinn til helstu brautryðjenda íslensks atvinnuleikhúss. Hann gerði sér því far um að halda til haga margvíslegum gögnum um feril sinn, hélt vandað úrklippusafn, geymdi handrit, myndir og önnur gögn sem hann vissi að myndu varpa ljósi á hann. Von hans var sú að safnið yrði síðar uppistaða í íslensku leikminjasafni og má segja að sú von hafi með nokkrum hætti rætst við stofnun Leikminjasafnsins. Eftir dauða Haralds var safn hans í vörslu sonar hans, Jóns Haraldssonar, arkitekts, og var það afhent formlega af syni hans, Stefáni Jónssyni, leikara og leikstjóra. Efst á síðu
Safn Alfreds Andréssonar og Ingu ÞórðardótturAlfred Andrésson (1908-1955) var einn fremsti gamanleikari sem Íslendingar hafa átt. Hann var einnig áhugasamur safnari og sömuleiðis kona hans, Inga Þórðardóttir leikkona (1911-1973). Hluti af handritasafni Alfreds var seldur Ríkisútvarpinu eftir að hann dó, en mjög mikið varð þó eftir í fórum Ingu og síðar dóttur hennar, Lailu Andrésson sem hefur reynst Leikminjasafninu mikill haukur í horni. Efst á síðu Safn Guðbjargar ÞorbjarnardótturGuðbjörg Þorbjarnardóttir (1913-2003) var um áratugi ein af helstu leikkonum Leikfélags Reykjavíkur og síðar Þjóðleikhússins. Eftir andlát hennar afhenti bróðurdóttir hennar, Rósa Eggertsdóttir, Leikminjasafninu ýmislegt úr fórum hennar. Guðbjörg var fyrsta íslenska leikkonan sem hlaut Silfurlampann, verðlaun leikdómara, fyrir leik sinn í hlutverki Elísu Gant í Engill horfðu heim árið 1961 og var Silfurlampi hennar meðal þess sem safnið fékk til eignar. Hann er fyrsta eintak Lampans sem safnið eignast. Efst á síðu Efst á síðuSafn Auroru HalldórsdótturAurora Halldórsdóttir leikkona (1907-1982) starfaði í áratugi með Leikfélagi Reykjavíkur, auk þess sem hún var ein þekktasta revíuleikkona Reykjavíkur. Hún var ástríðusafnari og í góðri aðstöðu til að halda því saman sem á fjörur hennar rak, handritum, leikskrám, ljósmyndum o.þ.h. Eftir andlát hennar rann safn hennar skv. sérstöku gjafabréfi til Leikfélags Reykjavíkur, en með samþykki réttra aðila var ákvörðun gjafabréfsins rift vorið 2004 og safnið afhent Leikminjasafni Íslands til varðveislu. Efst á síðuÝmsir munir Handrit Guðmundar Kambans Efst á síðu Eldur í Kaupinhafn Efst á síðu Teikning eftir Steinþór Sigurðsson úr Útilegumönnunum Efst á síðu Teikning úr Veislunni á Sólhaugum e. Finne Efst á síðu Mynd eftir Lothar Grund Efst á síðu Leikmynd Magnúsar Pálssonar í Marmara Efst á síðu
Sminkkassi Arndísar Björnsdóttur Efst á síðu
Kistill úr sýningu Leiksmiðjunnar á Galdra-Lofti Efst á síðu |
Ljósaborð ÞjóðleikhússinsHaustið 2005 barst Leikminjasafni Íslands í hendur stór og mikil gjöf frá Þjóðleikhúsnu: þrjú ljósaborð Þjóðleikhússins, ljósdeyfar og stýrikerfi. Gjöfinni fylgdu einnig nokkur sýnishorn af ljóskösturum hússins frá 1950. Þessir gripir eru meðal hinna merkari sem safnið hefur eignast. Sérstakur fengur er þó í elsta ljósaborðinu sem sett var upp í leikhúsinu við opnun þess árið 1950. Borðið, sem var framleitt af Strand Electric í Englandi, var eins og slík tæki gerðust best á sínum tíma og mun jafnvel hafa verið eitt af þremur sem framleidd voru í heiminum. Það olli að sjálfsögðu gjörbyltingu í íslenskri leiksviðslýsingu á sínum tíma. Borðið var í notkun til 1977 og hefur þess síðan verið gætt vandlega í leikhúsinu. Hin ljósaborðin ásamt meðfylgjandi búnaði eru frá 1977 og 1991. Á myndinni er ungur ljósamaður Kristinn Daníelsson, sem síðar var ljósameistari Þjóðleikhússins í áratugi, ásamt fulltrúa Strand Electric, Bill Bundy, við borðið árið 1950. Safn Gunnars BjarnasonarGunnar R. Bjarnason (1932-2002) var aðalleikmyndateiknari Þjóðleikhússins á sjöunda og áttunda áratug síðustu aldar. Hann starfaði þar til dauðadags og hafði síðustu árin umsjón með leikmyndagerð á vegum leikhússins. Gunnar var mikill áhugamaður um stofnun leikminjasafns og hafði hugsað sér að taka þátt í uppbyggingu þess eftir að hann kæmist á eftirlaun haustið 2002. Af því varð þó ekki sökum skyndilegs fráfalls hans snemma hausts. Gunnari var flestum betur ljóst að sökum lélegra geymsluskilyrða væru vinnuteikningar og myndir sviðs- og búningateiknara í mikilli glötunarhættu, að ekki sé minnst á sviðslíkönin. Hann neytti því aðstöðu sinnar í Þjóðleikhúsinu til að halda ýmsu til haga, ekki aðeins eigin verkum heldur einnig annarra. Eftir lát Gunnars afhentu börn hans safn hans allt Leikminjasafni Íslands. Efst á síðu Safn Brynjólfs JóhannessonarBrynjólfur Jóhannesson leikari (1897-1973) var einn af burðarleikurum Leikfélags Reykjavíkur í meira en hálfa öld. Hann vann mikið í þágu félagsins og var formaður þess frá 1944 til 1948, 1953 til 1954 og 1961 til 1962. Sérgrein Brynjólfs urðu snemma karlahlutverkin sem hann þótti skila mörgum afburðavel; það má nefna Sr. Sigvalda í Manni og konu, Jón bónda í Gullna hliðinu og Jón Hreggviðsson í Íslandsklukkunni. Brynjólfur var ekki sérstakur safnari, en hann hélt til haga ýmsu sem hjá honum lenti. Mikið og margvíslegt efni tengt leikferli hans sjálfs og starfi fyrir Leikfélag Reykjavíkur varð eftir í fórum fjölskyldunnar og var megninu af því komið til Leikminjasafnsins fyrir milligöngu Þórs Túliníusar leikara og leikstjóra, dóttursonar Brynjólfs. Það er ekki síst ljósmyndahluti safnsins sem er áhugaverður, en í honum eru um 2.500 myndir frá fjölmörgum sýningum L.R. frá því um miðjan þriðja áratuginn framundir 1960. Efst á síðu Safn Soffíu GuðlaugsdótturSoffía Guðlaugsdóttir (1898-1948) var ein fremsta leikkona sinnar kynslóðar. Hún var mikill hugsjónamaður fyrir hönd leiklistarinnar og hafði sérstakan áhuga á leiklistarkennslu sem hún stundaði töluvert. Þá fékkst hún einnig allmikið við leikstjórn, m.a. í útvarpi. Gögn Soffíu voru varðveitt af eiginmanni hennar, Hjörleifi Hjörleifssyni, sem er látinn. Það var sonur Soffíu, Guðlaugur Hjörleifsson, sem kom þeim í hendur Leikminjasafnsins. Efni safnsins er mest ýmis einkaskjöl, handrit, leikskrár og ljósmyndir, en með því fylgdi einnig frummynd (stytta) af Skálholtssveininum, verðlaunagrip sem minningarsjóður Soffíu veitti nokkrum leikurum á árunum 1958-1965. Efst á síðu Safn Indriða WaageIndriði Waage (1902-1963) var einn fremsti leikstjóri og leikari sinnar tíðar. Hann starfaði frá unga aldri hjá Leikfélagi Reykjavíkur og réðst til Þjóðleikhússins við stofnun þess þar sem hann starfaði til dauðadags. Hann var ekki sérlega geyminn á gögn sín, en sitthvað áhugavert tengt ferli hans varðveittist þó hjá fjölskyldu hans. Þegar Leikminjsafnið minntist aldarafmælis Indriða færðu börn hans, Hákon og Kristín Waage, Leikminjasafninu ýmis gögn að gjöf. Þar á meðal voru nótnahandrit frá Emil Thoroddsen tónskáldi. Þeir Indriði voru ekki aðeins náfrændur, heldur störfuðu mikið saman í leikhúsinu. Efst á síðu Safn Klemenzar JónssonarKlemenz Jónsson (1920-2002) var einn þeirra ungu leikara sem að loknu námi hjá Lárusi Pálssyni á fimmta áratugnum hleypti heimdraganum og lauk leiklistarnámi frá Royal Academy of Dramatic Art, RADA, í London. Klemenz varð snemma leikari og leikstjóri við Þjóðleikhúsið, auk þess sem hann annaðist m.a. bókasafn hússins í mörg ár. Hann var leiklistarstjóri Útvarps frá 1975 til 1981. Klemenz var mikilvirkur leikstjóri, en verður lengst minnst fyrir uppfærslur sínar á barnaleikritum, einkum leikritum Thorbjörns Egner. Sviðsetningar hans á leikritum eins og Kardemommubænum og Dýrunum í Hálsaskógi uppskáru lof gagnrýnenda og miklar vinsældir áhorfenda, ungra jafnt sem aldinna. Klemenz hirti óvenju vel um leikstjórnarhandrit sín, batt þau inn hvert og eitt og tölusetti. Þau eru meginuppistaðan í safni því sem ekkja hans, Guðrún Guðmundsdóttir, afhenti Leikminjasafninu eftir lát hans. Þá eru í safninu ýmis önnur handrit, s.s. að samsettum leiknum dagskrám um ýmis söguleg efni sem Klemenz vann fyrir útvarp. Nokkuð er um myndefni, einkum kveðjur og kort frá Thorbjörn Egner, sumt af því innrammað. Efst á síðu Safn Poul Reumerts og Önnu BorgÞetta safn er gjöf frá erfingjum Geirs Borg, fv. forstjóra í Reykjavík. Það var afhent með formlegu gjafabréfi 5.11. 2004 við opnun sérstakrar sýningar í Þjóðminjasafni Íslands. Meginuppistaða á þeirri sýningu og í gjöfinni eru húsgögn, sófi og sex stólar, sem lengi stóðu í búningsherbergi Pouls Reumert í Kgl. leikhúsinu í Kaupmannahöfn. Því fylgdu margvísleg gögn, myndir og gripir úr eigu Geirs, margt af því einnig komið frá Önnu Borg og Poul Reumert, annað komið úr fórum systra hans, Emilíu og Þóru, og móður þeirra, Stefaníu Guðmundsdóttur. Um safnið og sýninguna sjá hér Efst á síðu Safn Helga Skúlasonar og Helgu BachmannHelgi Skúlason (1933-1996) og Helga Bachmann (f. 1931) voru meðal virtustu leikara okkar á síðustu öld, auk þess sem þau fengust bæði talsvert við leikstjórn. Helgi er nú látinn og Helga horfin af sviðinu sakir heilsubrests. Ljósmyndir, handrit, leikskrár og leiklistartímarit voru meðal þess sem varðveittist í fórum þeirra. Þar reyndust einnig vera ýmis gögn frá föður Helgu, Hallgrími Bachmann, sem var í áratugi ljósameistara við L.R. og síðar Þjóðleikhúsið, og móðurbróður hennar, Guðmundi Kamban, leikskáldi og leikstjóra. Efst á síðu Safn GrímuTilraunaleikhúsið Gríma starfaði í Reykjavík á árunum 1962 til 1970 og markaði með starfi sínu ákveðin tímamót í íslenska leiklistarsögu (sjá nánar annál íslenskrar leiklistarsögu). Starfshættir leikhússins voru alla tíð fremur losaralegir og gögn leikhússins voru ekki varðveitt í heild á einum stað. Sumir af helstu aðstandendum Grímu hafa þó leitast við að halda hlutum til haga og má þar nefna Erling Gíslason, Brynju Benediktsdóttur, Kristbjörgu Kjeld og Þórhall Sigurðsson sem hafa látið Leikminjasafninu í té ýmis gögn frá starfi hópsins, s.s. ljósmyndir, leikskrár, plaköt, handrit, bókhaldsgögn o.fl. Efst á síðu Safn AlþýðuleikhússinsAlþýðuleikhúsið, sem var stofnað á Akureyri árið 1975, má á ýmsan hátt skoðast sem arftaki Grímu í íslensku leikhúslífi (um það sjá nánar annál íslenskrar leiklistarsögu). Starfshættir þess voru lýðræðislegir og enginn einn sem hélt utan um gögn þess. Sigrún Valbergsdóttir, sem var síðasti stjórnarformaður Alþýðuleikhússins, varðveitti vandlega allt sem komst í hennar hendur og afhenti það Leikminjasafninu. Meðal þess eru fundargerðir leikhússins og ljósmyndasafn þess. Þá hafa hjónin Arnar Jónsson og Þórhildur Þorleifsdóttir, sem voru helstu burðarásar leikhússins framan af, haldið ýmsu til haga og látið Leikminjasafninu í té. Efst á síðu Safn Sveins EinarssonarÍ safni Sveins Einarssonar, sem hann afhenti samtökum um leikminjasafn með gjafabréfi á stofnfundi þeirra 21. 4. 2001, eru margvísleg gögn um íslenska leiklistarsögu, fjöldi leikrita, prentaðra og í handritum og um 2000 leikskrár. Þar er einnig ýmislegt tengt störfum Sveins við íslenskrar leiklistarstofnanir, auk leikminja úr hans fórum. Efst á síðu |
Settur hefur verið upp á vegum Leikminjasafns Íslands Gagnabanki íslenskra leikhúsa og leikhúslistamanna þar sem hægt verður að fá upplýsingar um verkefni í öllum íslenskum leikhúsum frá stofnun Leikfélags Reykjavíkur til okkar daga.
Leikminjasafn Íslands hefur haft þann hátt á að minnast aldarafmæla merkra íslenskra leikhúsmanna undir heitinu Merkisdagar íslenskrar leiklistarsögu. |
Póstur: Box 249, 172 Seltjarnarnes | Símar: 862 4808 og 863 6437 | Netfang: leikminjar@akademia.is |
||
