|
||
|
|
||
1930Ríkisútvarpið tekur til starfa og hefur leikritaútsendingarFljótlega eftir að Ríkisútvarpið tók til starfa hóf það að senda út leikrit. Þau urðu brátt einn vinsælasti liður dagskrárinnar sem var í fyrstu að mestu bundin við hádegi og kvöld. Það var þó ekki fyrr en árið 1947 að sérstökum starfsmanni, Þorsteini Ö. Stephensen, var falin umsjón með útvarpsleikritunum. Á fyrstu árum Útvarps voru það hins vegar leikararnir Haraldur Björnsson og Soffía Guðlaugsdóttir sem forráðamenn stofnunarinnar leituðu til öðrum fremur, e.t.v. sökum þess að þau tvö voru á þeim tíma ekki alltaf mjög virk í starfi L.R. Framan af voru útvarpsleikritin heldur stopul, en með vaxandi vinsældum þeirra og bættum fjárhag Ríkisútvarps styrktu þau stöðu sína og urðu að heita mátti fastur liður á laugardagskvöldum yfir vetrarmánuðina. Útvarpsleikritin voru mikilsverður þáttur í íslensku leikhúslífi fram eftir tuttugustu öldinni, þangað til sjónvarp og síðar kvikmyndir komu til sögunnar. Þar gafst færi á að kynna þjóðinni fjölda erlendra leikrita, klassískra verka og samtíðarleikja, sem hún hefði annars farið á mis við; að því leyti urðu þau til að stækka sjóndeilarhring almennings og væntanlega bæta smekk hans. Vinnan við útvarpsleikina var einnig góð þjálfun fyrir leikstjóra og leikendur og þar við bættist að þeir helstu urðu nú þjóðkunnir. Sú viðurkenning styrkti þá að sjálfsögðu í baráttu þeirra fyrir því að verða atvinnulistamenn. En því er ekki að leyna að tæknileg aðstaða Útvarpsins var löngum æði ófullkomin, leikhljóðaforðinn þótti t.d. næsta fátæklegur og eins voru litlir möguleikar til að skapa ólíkar tegundir hljóðrýmis sem er höfuðatriði í útvarpsleikjum. Þegar Útvarpið flutti úr Landssímahúsinu árið 1959 á Skúlagötu 4 fékk leiklistardeildin til umráða lítið stúdíó á sjöttu hæð og þar var hún til 1987, er Ríkisútvarpið fluttist í núverandi hús sitt við Efstaleiti. Vart verður sagt að Ríkisútvarpið hafi framan af lagt mikið af mörkum til íslenskrar leikritunar, enda voru greiðslur þess til höfunda eða listrænna flytjenda ekki háar. Þegar vöxtur hljóp í íslenska leikritun á sjötta og sjöunda áratugnum breyttist þetta smám saman og höfundar á borð við Agnar Þórðarson, Jökul Jakobsson og Odd Björnsson sýndu útvarpsmiðlinum áhuga. Einkum náðu framhaldsleikrit Agnars, Víxlar með afföllum og Ekið fyrir Stapann, sem voru flutt um 1960, miklum vinsældum. Þar hljómaði nýr talsmáti, jafnvel götumál, sem menn höfðu ekki átt að venjast úr viðtækjunum fram að því; þeir sem muna þessa tíma nefna gjarnan túlkun Flosa Ólafssonar á unglingnum Danna í Víxlunum sem gott dæmi. Þegar framhaldsleikritið Hulin augu var flutt um líkt leyti voru börn og unglingar skelfingu lostin yfir dulúðugri ógn leiksins sem var mögnuð upp með ísmeygilegum leikhljóðum. Þrátt fyrir tæknilega vankanta verður ekki annað sagt en listræn staða útvarpsleikritanna hafi verið sterk á þessum tíma, umfram allt þó á síðari stjórnarárum Þorsteins Ö. Stephensen sem sat við stjórnvölinn til 1974. Bæði leikhúsin í Reykjavík réðu þá orðið yfir traustum leikendaflokki sem Útvarpið gat jafnan valið úr eftir hentugleikum. Stundum heyrðust raddir um að Útvarpið ætti að koma sér upp eigin leikflokki, en af slíku varð aldrei, enda hætt við að hlustendur hefðu fljótt orðið þreyttir á að heyra sífellt sömu raddirnar. Leikendurhópurinn var ekki svo stór að ekki væri full þörf á að nýta alla sem á annað borð voru tagltækir. Eftir að Þorsteinn Ö. Stephensen lét af störfum tók Klemenz Jónsson við af honum (1975-1981), en eftirmenn hans hafa verið þau Óskar Ingimarsson (1981-1982), Jón Viðar Jónsson (1982-1991), María Kristjánsdóttir (1991-2000) og Hallmar Sigurðsson (2000-). Mynd: Þorsteinn Ö. Stephensen Tilbaka |
Settur hefur verið upp á vegum Leikminjasafns Íslands Gagnabanki íslenskra leikhúsa og leikhúslistamanna þar sem hægt verður að fá upplýsingar um verkefni í öllum íslenskum leikhúsum frá stofnun Leikfélags Reykjavíkur til okkar daga.
Leikminjasafn Íslands hefur haft þann hátt á að minnast aldarafmæla merkra íslenskra leikhúsmanna undir heitinu Merkisdagar íslenskrar leiklistarsögu. |
|
Póstur: Box 249, 172 Seltjarnarnes | Heimilisfang: Hringbraut 121, 3. hæð, 107 Rvk | Símar: 511-2324 og 863-6437 | leikminjar@akademia.is |
||
Leikritin voru fyrstu tuttugu ár Útvarps jafnan send út beint og eru þær útsendingar að sjálfsögðu glataðar. Stöku sinnum voru þær þó hljóðritaðar á plötur og eru nokkrar slíkar varðveittar, ómetanleg heimild um list þeirra sem þar eiga í hlut; einu upptökurnar sem við eigum af leik Soffíu Guðlaugsdóttur (d. 1948) eru t.d. af því tagi. Um 1950 var byrjað að nota svokallaðan stálþráð við upptökur, en það var ekki fyrr en segulböndin komu til sögunnar skömmu síðar að hljóðritunin varð auðveld. Framhaldsleikrit voru tekin upp sem nokkuð fastur liður skömmu fyrir 1960 og urðu sum feykivinsæl, en raunar var það ekki leiklistardeild Útvarps sem stóð að þeim, heldur mun útvarpsstjóri sjálfur, Vilhjálmur Þ. Gíslason, hafa haft þar hönd í bagga.
