|
||
|
|
||
Íslensk leikhúsHólavallarskóli í ReykjavíkÁrið 1786 var skóli fluttur úr Skálholti til Reykjavíkur. Hann var þá eina formlega skólastofnun landsins og hafði það meginhlutverk að veita prestum undirstöðumenntun. Við flutninginn var byggt sérstakt hús yfir skólann á svonefndum Hólavelli. Það var nokkru norðar en þar sem áratugum síðar var settur nýr kirkjugarður handa vaxandi bæjarfélagi, síðar jafnan nefndur "gamli kirkjugarðurinn" eftir að Fossvogsgarður var tekinn í notkun. Húsið stóð á lóðinni þar sem er nú Suðurgata 20.
Ísland var leikhúslaust land mestalla 19. öld. Þjóðin lét húsnæðisleysið þó ekki aftra sér frá því að skemmta sér við leiksýningar og bjargaðist við frumstæð bráðabirgðarsvið í alls kyns vistarverum, vöruskemmum kaupmanna, heyhlöðum, setustofum, bæjarhúsum, öldurhúsum o.s.frv. Það er eitthvað heillandi við það hversu nægjusamir, en um leið úrræðagóðir menn voru; þörfin var greinilega óhemju rík til að lyfta sálinni upp úr daglegu amstri og tilbreytingarleysi þeirrar þorpstilveru sem varð nú í vaxandi mæli hlutskipti Íslendinga. Enskur ferðalangur, sem kom til Akureyrar og varð þar vitni að leiksýningum á áttunda áratugnum, segir t.d. að Íslendingum nægi "að geta teygt úr sér á fjögurra þumlunga planka í efri hæðinni í hveitihlöðu, þar sem menn verða að sitja með loðhúfur og hanska og í yfirhöfnunum til að halda á sér hita, þar sem köngulóarvefur og grýlukerti mynda einfalda en áhrifamikla leikmynd." Fullt svo slæmt var ástandið ekki í Hólavallarskóla, þó að hann yrði brátt alræmdur fyrir lélegan aðbúnað. Skólahúsið var töluverð bygging á þeirrar tíðar mælikvarða. "Í Hólavallarskóla var íbúð rektors í norðurenda aðalhússins. Konrektor mátti hafast við í geymslukompu í austurálmu sem ætluð var bókasafni. Aðeins ein kennslustofa var í húsinu, allstór, og hefur sennilega verið skipt í tvennt, því bekkir voru tveir. Uppi á loftinu var svefnhýsi nemenda. Var allt loftið óþiljað og þægindalaust, með 9 rúmstæðum handa 30 skólapiltum." (Páll Líndal) Þarna voru frumflutt leikrit Sigurðar Péturssonar, Hrólfur og Narfi, auk Bjarglaunanna eftir sr. Geir Vídalín. Leikið var í kennslustofunni og trúlega hefur verið slegið þar upp einföldum leikpalli, en leiktjöld og annar umbúnaður verið í algeru lágmarki. Þetta voru boðssýningar og voru áhorfendur flestir kennarar skólans auk ýmissa fyrirmanna úr bænum ásamt skylduliði. Löngu síðar, eftir að skólinn var aftur fluttur til Reykjavíkur, opnuðu piltar húsið stundum fyrir allan almenning, en svo alþýðlegir hafa þeir tæpast verið á Hólavelli. Svo fór að lokum að Hólavallarskóli var úrskurðaður óhæfur til skólahalds og var það flutt til Bessastaða árið 1805. Piltum var talið hollara að dvelja í hollu sveitarloftinu en með freistingar bæjarlífsins uppi í vitum sér. Heimildir eru fyrir því að þeir hafi sprellað sitthvað á svefnloftinu á Bessastöðum og hugsanlega hafa þeir einnig flutt þar einhverja leiki, þó að af því fari fremur óljósum sögnum. Hólavallarskóli var rifinn árið 1807 og munu fáir hafa borið sorg í hjarta eftir fall hans. Frá sjónarhorni leiklistarsögunnar er þetta auma hús hið fyrsta í röð þeirra húsakynna sem voru ætluð til annars en sjónleikhalds en þrautgóðir áhugaleikarar breyttu um stundarsakir í sal ævintýranna. En sýningar þær, sem þarna fóru fram, mörkuðu slík tímamót að beint liggur við að telja Hólavallarskóla fyrsta íslenska leikhúsið. Heim.: Páll Líndal, Reykjavík - Sögustaður við Sund, 3. bindi (Reykjavík 1988), Steingrímur J. Þorsteinsson, Upphaf íslenskrar leikritunar (Reykjavík 1941), Sveinn Einarsson, Íslensk leiklist I (Reykjavík 1991) Lærði skólinn í ReykjavíkSkólahúsið, sem enn stendur austan Lækjargötunnar, var reist árið 1846 og hefur hýst starfsemi skólans síðan. Á 19. öld var opinbert heiti hans Hinn lærði skóli Reykjavíkur, en því var breytt í Menntaskólinn í Reykjavík í tengslum við ýmsar skipulagsbreytingar eftir aldamót.
Jafnan var leikið á svonefndu Langalofti, svefnlofti pilta á annarri hæð (sjá nánar myndina). Loftið var vestanmegin í húsinu, í stofunni sem var næst fyrir sunnan Salinn svonefnda sem enn er í svipuðu horfi og í upphafi. Hefur Salurinn trúlega þótt of virðuleg umgerð fyrir leikaraskapinn, en þar fóru fundir Alþingis fram annað hvert sumar þangað til Alþingishúsið reis árið 1880 og þar voru allar meiri háttar samkomur skólans; t.d. söfnuðust piltar og kennarar þar saman til morgunbæna og söngs á morgni hverjum. Þegar leið nær aldarlokum og Reykjavíkurbær eignaðist samkomuhús með leiksviði fluttu piltar sýningar sínar þangað, enda var auðvitað neyðarúrræði að leika í skólahúsinu. Langfrægasta sýning í sögu skólans var frumsýningin á Nýársnótt Indriða Einarssonar árið 1871. Hún vakti mikla athygli og markaði í raun upphafið að leikritagerð Indriða. Segir hann afar skemmtilega frá frumsýningunni í endurminningum sínum Sjeð og lifað og bregður upp um leið mynd af því hvernig var að leika á Langalofti Reykjavíkurskóla. Heim.: Heimir Þorleifsson, Saga Reykjavíkurskóla (Reykjavík 1975-1982), Hjörleifur Stefánsson (ritstj.), Í Kvosinni (Reykjavík 1987) Páll Líndal, Reykjavík - Sögustaður við Sund, III. bindi (Reykjavík 1988), Sveinn Einarsson, Íslensk leiklist I (Reykjavík 1991) Gildaskálinn (Skandinavia, Nýi klúbbur - Kirkjustræti 2)Árið 1850 var reist stór timburbygging, tvílyft, á lóðinni við suðurenda Aðalstrætis, þar sem Herkastalinn stendur nú. Á neðri hæðinni var rúmgóður salur til veitingasölu og samkomuhalds, auk biljarðstofu, en á efri hæðinni voru gistiherbergi. Þetta hús leysti af hólmi eldra klúbbhús sem var byggt um 1800 og stóð aðeins sunnar við nýja húsið. Gamla húsið var ekki rifið, þegar nýtt hús tók við hlutverki þess, heldur byggt saman við það. Húsið gekk undir ýmsum nöfnum (Nýi klúbbur, Gildaskálinn, Skandinavia) og varð aðalveitinga- og samkomuhús bæjarins næstu áratugi.
Árið 1866 var efri hæðin tekin undir sjúkrahússtarfsemi og varð eftir það óhægra um vik að leika á neðri hæðinni. Engu að síður hélt veitingasala áfram, veislur og dansleikir, þó að sjúklingar væru á hæðinni fyrir ofan. Á áttunda áratugnum var oftast leikið í Glasgow, en á fyrstu árum níunda áratugarins bar enn við að leikið væri í gamla Gildaskálanum; m.a. var Nýársnótt Indriða Einarssonar sýnd þar veturinn 1879-1880. Í auglýsingu Þjóðólfs var tekið fram að leiksýningarnar færu fram "á spítalanum", talandi dæmi um þröngbýlið í Reykjavík þeirra tíma. Húsið stóð til 1916 og var síðustu tvo áratugina í eigu Hjálpræðishersins. Heim.: Hjörleifur Stefánsson (ritstj.), Í Kvosinni (Reykjavík 1987), Páll Líndal, Reykjavík - Sögustaður við Sund, 2. bindi (Reykjavík 1987), Sveinn Einarsson, Íslensk leiklist I (Reykjavík 1991) Glasgow (Vesturgata 5A)Glasgow var stórt timburhús, tvær hæðir með háu risi, og mikið um sig, "stærsta húsið á landinu" segir Klemenz Jónsson í Sögu Reykjavíkur. Húsið var reist nyrst í Grjótaþorpinu árið 1863 af skosku verslunarfélagi og dró nafn sitt af því. Undir því öllu var hár steinlímdur kjallari og lágu úr honum vagnteinar niður á bryggju sem var gerð um leið og húsið, svo að hægt væri að flytja vörurnar beint úr skipunum inn í geymslurnar.
Í þessu húsi starfaði Sigurður Guðmundsson málari að síðustu leiksýningum sínum veturna 1872-73 og 1873-74. Varð hann innkulsa við leiktjaldamálun þar síðari veturinn og komst aldrei til fullrar heilsu eftir það. Nokkuð var leikið þarna á næstu árum, en fremur stopult, að því er best er vitað, eftir að Egill seldi húsið 1888. Þá var komið nýtt leikhús í bæinn, Gúttó, og skammt í að fyrsta sérbyggða leikhúsið, leikhús Valgarðs Breiðfjörð, risi af grunni. Í Glasgow fór fram ýmis menningarstarfsemi önnur. Þar var náttúrugripasafnið um skeið til húsa og árið 1879 var þar haldin fyrsta málverkasýning á Íslandi með eftirprentunum erlendra málverka. Í húsinu sýndi íslenskur málari einnig í fyrsta sinni verk sín árið 1900; það var Þórarinn B. Þorláksson sem greip reyndar einnig í að mála leiktjöld fyrir Leikfélag Reykjavíkur. Síðast var húsinu breytt í íbúðarhús og voru þar um 40 herbergi. Húsið brann árið 1903 og var það stærsti bruni í sögu Reykjavíkur fram að þeim tíma. Heim.: Klemenz Jónsson, Saga Reykjavíkur (Reykjavík 1929), Páll Líndal, Reykjavík - Sögustaður við Sund, 3. bindi (Reykjavík 1988), Sveinn Einarsson, Íslensk leiklist I (Reykjavík 1991) Góðtemplarahúsið (Gúttó) í Reykjavík (Templarasund 2)Góðtemplarahúsið í Reykjavík, sem eins og önnur slík hús var jafnan nefnt Gúttó manna á meðal, var einlyft, bárujárnsklædd timburbygging. Það stóð á horni Templarasunds og Vonarstrætis, þar sem alþingismenn leggja nú bílum sínum. Húsið sneri frá austri til vesturs með sviðið í austurendanum. Árið 1895 var tvílyft viðbygging reist vestan við það og var inngangur á því sunnanverðu.
Templarar reistu samkomuhús yfir starfsemi sína á helstu þéttbýlisstöðum, s.s. Akureyri, Ísafirði, Hafnarfirði, Seyðisfirði, Eskifirði, Vestmannaeyjum og miklu víðar. Þessi hús voru jafnan nýtt undir aðra starfsemi, s.s. dansleiki, fyrirlestra og almenn fundahöld af öllu tagi; voru fjölnota hús, eins og það er stundum kallað, og víðast hvar fyrstu almennu samkomuhúsin á hverjum stað. Með þessu framtaki öllu stóðu templarar fyrir einni mestu byltingu sem hefur orðið í félagslífi þjóðarinnar. Reglan varð í raun almennur skóli í félagastarfsemi og upp úr henni spruttu t.d. bæði leikfélögin og fyrstu verkalýðsfélögin. Einhvers konar leikpallur virðist hafa verið í Gúttó Reykvíkinga frá upphafi, en það svið, sem síðar var þar, mun ekki hafa komið fyrr en um 1890. Það var fremur hátt, enda búningsherbergi leikenda undir því, og allt innan sviðsramma, án forsviðs, með líkum hætti og í Iðnó og Gúttó í Hafnarfirði. Svið af þessu tagi eru oft kölluð "kassasvið" (á dönsku "kukkasseteater", þýsku "Guckkastentheater") og sviðinu þá líkt við kassa sem horft er inn í, eftir að fjórða hliðin hefur verið fjarlægð. Áhorfendasalurinn gat rúmað allt að 300 áhorfendum. Í Gúttó fór fram öflug leikstarfsemi fram eftir tíunda áratugnum, þangað til Iðnó og Leikfélag Reykjavíkur komu til sögunnar. Veturinn 1891-92 setti Indriði Einarsson t.d. á svið Víkingana á Hálogalandi eftir Ibsen, Ævintýri á gönguför Hostrups og fleiri leika, en eftir tilkomu Fjalakattarins flutti hann starf sitt þangað. Í janúarlok 1893 kom fram á sviðinu í Gúttó sú kona sem átti eftir að verða skærasta stjarna íslensks leikhúss næstu þrjátíu ár, Stefanía Guðmundsdóttir. Hún var þá aðeins seytján ára gömul og heillaði áhorfendur frá fyrstu stund. Á næstu árum lék hún mikið á sviðinu í Gúttó, síðustu árin fyrir stofnun L.R. með leikflokki sem myndaðist í kringum hana. Eftir að reglubundin leikstarfsemi hófst í Iðnó dró mjög úr sjónleikahaldi í Gúttó, þó að eitthvað smálegt hafi verið löngum leikið þar. Húsið þjónaði að sjálfsögðu starfi Góðtemplarareglunnar áfram og var jafnframt leigt út í ýmsu skyni; þar voru haldnir dansleikir, barnaböll, söngskemmtanir, fyrirlestrar og samkomur af öllu tagi. Þá voru lengi haldnir bæjarstjórnarfundir í Gúttó og er sá síðasti þeirra frægastur; hann var haldinn 9. nóvember 1932 og lauk með Gúttóslagnum. Gúttó í Reykjavík stóð til 1968 og var þá rifið. Þá var stutt í að hér hæfist hreyfing til verndunar gamalla timburhúsa með menningar- eða bygginarsögulegt gildi, en Gúttó naut ekki góðs af henni. Þetta var ekki ein af fegurstu byggingum gömlu Reykjavíkur, en í ljósi sögulegs hlutverks hússins var niðurrif þess menningarsögulegt slys. Heim.: Hjörleifur Stefánsson (ritstj.), Í Kvosinni (Reykjavík 1987), Páll Líndal, Reykjavík - Sögustaður við Sund, 3. bindi (Reykjavík 1988), Sveinn Einarsson, Íslensk leiklist II (Reykjavík 1996) Breiðfjörðsleikhús ("Fjalakötturinn" - Aðalstræti 8)Aðalstræti 8, sem í munni almennings gekk lengst undir því óvirðulega heiti "Fjalakötturinn", var í raun húsasamstæða reist í áföngum á alllöngum tíma af Valgarð Ó. Breiðfjörð kaupmanni. Valgarður eignaðist húsið upphaflega með konu sinni, Önnu Einarsdóttur, og hóf brátt að stækka það, breyta því og byggja ýmis samtengd úthýsi upp í brekkunni fyrir aftan, fjós, hesthús og margs kyns geymsluhús.
Því miður eru heimildir um þetta leikhús ekki nærri eins glöggar og maður hefði kosið. Engar ljósmyndir hafa t.d. varðveist, svo vitað sé, úr leiksalnum, eins og hann var í upphafi, en mynd er til af salnum eftir að hann var orðinn bíósalur. Það eru einkum samtíðarlýsingar úr blöðum, sem við er að styðjast, auk brunavirðinga og því sem síðari athuganir fræðimanna leiddu í ljós. Salurinn lá frá suðri til norðurs og hefur sviðið trúlega verið í norðurendanum, þar sem inngangurinn í hann var að sunnan; bíótjaldið hékk hins vegar í honum sunnanverðum. Ekki er heldur ljóst með hvaða hætti búningsaðstaða leikenda var; sennilega þó undir sviðinu eða kjallaranum undir salnum. Af sjálfu leiðir að allt byggingarlag þessarar húsasamstæðu allrar var hið sérkennilegasta, en meðal þess sem setti hvað sterkastan svip á það var port inní byggingunni með glerþaki yfir. Sveinn Einarsson, sem skoðaði húsið áður en það var rifið, lýsir aðkomunni að salnum svo í riti sínu Íslensk leiklist: "Komið var inn í eins konar forstofu frá Bröttugötu, sem er suðurhlið hússins, sveigt til hægri og varð þá fyrir manni breiður stigi til vinstri og gekk á að giska inn í mitt húsið. Stigauppgangurinn var mjög sterkt einkenni, því að sem sagt var gengið upp í salinn. Þar var stór stigapallur eða forsalur og var til austurs glergluggi þar sem sá inn í portið, sem glerþakið var yfir. Þar hafði verið veitingarekstur á dögum Breiðfjörðs og reyndar eftir að bíóið var komið á skrið; sömuleiðis höfðu verið veitingaborð úr marmara á sjálfri hæðinni, í norðurálmunni, fyrir norðan glerportið. Allt var þetta umhverfi hið ævintýralegasta og dró hugann til útlanda, enda mun kaupmaður hafa sótt þangað fyrirmyndir." Hefur þess verið getið til að Breiðfjörð kaupmaður, sem fór iðulega utan í verslunarerindum, hafi sótt hugmyndina að portinu með glerþakið til Chrystal Palace í London eða annarra enskra glerhúsa sem gerð voru á seinni hluta 19. aldar sem vörusýningarhús. Að því er fram kemur í samtíðarheimildum var salurinn 16, 95 m að lengd og 8,79 m að breidd. Þar voru sæti fyrir 300 manns í sal og á áhorfendasvölum í aftari enda hans. Auk þess voru stæði fyrir um 100 áhorfendur til viðbótar, en slíkt fyrirkomulag tíðkaðist í dönskum landsbyggðarleikhúsum á þessum tíma. Nokkur hluti áhorfendasætanna var á upphækkuðum pöllum og hafa þau þá ugglaust verið bæði þægilegri og dýrari. Sjálft sviðið mun hafa verið 5, 02 m að dýpt og miklu rúmbetra en sviðið í Gúttó. Fyrir því var fortjald með íslensku vetrarlandslagi og stafaði frá því hrollköldum blæ, að sögn eins samtíðarmanns. Eftir að leikhúsið var opnað í júlí 1892 gerði Breiðfjörð ýmsar endurbætur á salnum, setti m.a. í hann ofn og tvær stórar ljósakrónur. Árið 1897 voru sett gasljós í húsið, fyrst húsa í Reykjavík. En þrátt fyrir allt þetta þótti húsið aldrei sérlega vandað að gerð og var snemma tekið að uppnefna það; segir í grein í blaði Valgarðs Breiðfjörð sjálfs, Reykvíkingi, að andstæðingar hans hafi ýmist nefnt húsið Hristing, Skjálfanda eða Fjalakött og mætti úr samtíðarblöðum tilfæra ýmis niðrandi ummæli um það. Í byggingunni ægði saman alls kyns áhrifum og stíltegundum: "Byggingarlag hússins og gluggabúnaður verður að teljast af klassískum toga. Sama gildir um hornsúlurnar á framhlið þess, en í gaflskrautinu gætti áhrifa frá norskri þjóðernisrómantík, svissneska stílnum." (Hjörleifur Stefánsson) Í Breiðfjörðs-leikhúsi, eins og það nefndist uppá danskan móð, var mikið leikið næstu vetur. Þar stóð Indriði Einarsson fyrir sýningum veturinn 1894-95 á leikritum sínum Hellismönnum og Systkinunum í Fremstadal og tóku flestir helstu leikendur bæjarins þátt í þeim sýningum. En Stefanía Guðmundsdóttir, stjarnan unga sem þau misserin lagði Reykvíkinga að fótum sér, lék þar aldrei; Gúttó var hennar ríki. Í Breiðfjörðs-leikhúsi var einnig sýnd revía Einars Benediktssonar, Við höfnina, árið 1895. Sumt annað, sem þar var sýnt, þótti ekki jafn markvert; í bréfi, sem nokkrir framámenn í Reykjavík senda bæjarstjórn árið 1899 til stuðnings við hið nýstofnaða Leikfélag Reykjavíkur, er t.d. talað um "Fjala-katta-trúðskap" sem þurfi að útrýma af leiksviðum höfuðstaðarins - og dylst ekki að hverjum sú glósa beinist. Aðalstræti 8 stóð til ársins 1984, er það var rifið, þó að sterk hreyfing væri fyrir varðveislu þess. Eftir að Iðnó kom til sögunnar dró mjög úr öllu leikstarfi þar, þó að skólapiltar léku þar nokkrum sinnum, auk þess sem Leikfélag Templara mun hafa haft þar sýningar. Salarins beið hins vegar merkilegt hlutverk þegar kvikmyndaöld rann upp í Reykjavík, því að þá var honum breytt í fyrsta bíósal bæjarins og starfaði "Biograftheater Reykjavíkur" þar frá 1906 til 1926. En þó að blómaskeið "Fjalakattarins" væri stutt í leiksögunni gegndi hann engu að síður hlutverki sem engin ástæða er til að vanmeta. Með tilkomu hans myndaðist ákveðin samkeppni milli þeirra sem þar léku og leikenda í Gúttó. Það var sú samkeppni sem varð ásamt ýmsu öðru til að menn réðust í að stofna Leikfélag Reykjavíkur. Hitt er svo annað mál að það var annað og virðulegra hlutverk sem hinn metnaðarfulli leikhúsmaður Valgarð Breiðfjörð hafði ætlað húsi sínu. Heim.: Guðjón Friðriksson, Fjalakötturinn, Landnám Ingólfs (3) (1986), Hjörleifur Stefánsson (ritstj.), Í Kvosinni (Reykjavík 1987), Páll Líndal, Reykjavík - Sögustaður við Sund, 3. bindi (Reykjavík 1988), Sveinn Einarsson, Íslensk leiklist II (Reykjavík 1996) Iðnaðarmannahúsið (Iðnó) í Reykjavík (Vonarstræti 3)Iðnó var reist af Iðnaðarmannafélagi Reykjavíkur á uppfyllingu út í Tjörnina árið 1896 og tekið í notkun árið eftir. Fóru fyrstu leiksýningar þar fram í febrúar 1897 og var það Thorvaldsens-félagið sem stóð fyrir þeim. Ritstjóri Ísafoldar var hrifinn eftir fyrstu heimsókn á leiksýningu í húsinu: "Húsnæðið er miklu betra til slíkra hluta en kostur hefir hjer verið á áður, einkum leiksviðið langt um stærra og fullkomnara; anddyri og aðrar vistarverur í húsinu einnig miklu rýmri og þægilegri. Og þar á ofan ljeku fleiri ýmist vel eða sæmilega heldur en ella gerist hjer af viðvaningum, bæði valixt til í þetta sinn færara fólk yfirleitt og undirbúningur rækilegri."
Engar frumteikningar eru til af húsinu, en það mun hafa verið teiknað og byggt af Einari Pálssyni trésmíðameistara. Einar sá einnig um byggingu Iðnskólans og Búnaðarfélagshússins við Lækjargötu. Eru þessi hús öll byggð í ný-klassískum stíl og meðal stærstu og fegurstu timburhúsa sem íslenskir trésmiðir reistu undir lok 19. aldar. Sem bygging skiptist Iðnó í þrennt: miðhús, sem snýr mæni í austur og vestur, og við sitt hvorn enda þess tvö hús sem snúa þvert á miðhúsið og göflum í norður-suður. Húsið er þrílyft grindarhús, járnklætt, með járnþaki, 28 m á lengd (austur-vestur), 13 m á breidd. Sviðið er í austurhlutanum, undir því kjallari með aðstöðu fyrir leikendur, áhorfendasalurinn í miðbyggingunni. Hann er 12 m á lengd og 8 m á breidd og tók upphaflega 256 manns í sæti. Inngangur var í fyrstu á neðri hæð í vesturhúsinu (sama stað og nú er), en veitingasalur á þeirri efri, þar sem hann hefur ætíð verið og er enn. Leiksviðið er 10 m breitt, 6 m djúpt og 6 m hátt og sviðsgólfið með nokkrum halla. Sviðið er kassasvið, allt innan sviðsramma, og sviðsopið 3, 5 m hátt og 6 m breitt. Salurinn rúmaði á fyrstu árunum 256 manns í sæti, en tveir fremstu bekkirnir voru ætlaðir börnum og nefndir barna-bekkir. Auk þess voru seld stæði, svonefnd "standandi pláss" aftan við salinn og meðfram öftustu sætaröðunum, og gat þar orðið býsna mikil þröng á þingi. Á þessum tíma þótti sjálfsagt að prýða leikhús með skrautlega máluðum fortjöldum og hér lá beint við að sækja fyrirmyndina til hins fræga fortjalds Konunglega leikhússins í Kaupmannahöfn. Það sýnir fljúgandi kerúba lyfta rauðu fortjaldi og getur þá að líta útsýn til Akropolishæðarinnar í Aþenu. Því miður er engin mynd til af þessu fortjaldi sem var málað af danska málaranum Nikolaj S. Bertelsen, en Eufemía Waage, dóttir Indriða Einarssonar, fer um það háðuglegum orðum: "Enginn fékkst um það, þó að Akrópólis væri miklu hærri og uppmjórri en hún er í raun og veru, því að allir höfðu nóg að gera að býsnast yfir englunum, enda voru það hinar fáránlegustu skepnur, sem hugsast getur. Var sama hvar á þá var litið. Vaxtarlagið og andlitsfallið var allt á eina bókina lært. Mest var borið í bakhlutann og augun lágu utan á." Rétt er að taka fram að Bertelsen var ýmislegt betur til lista lagt en mála fortjöld, því að hann sá um alla skrautmálningu hússins og málaði loftið svo fagurlega að eldra fólki var það minnisstætt. Ekki mun þetta listaverk hans heldur hafa verið uppi lengi og var því fljótlega skipt út fyrir annað og fegurra sem vinur leikhússins gaf því. Það mun hafa sýnt einhvers konar skógarlandslag, en ekki er heldur til mynd af því svo vitað sé. Máluð fortjöld voru fyrir sviðinu fram á fjórða áratug aldarinnar, en tæpast mikið lengur; síðast var fjörumynd með brimgarði og klettum sem Ólafur Túbals hafði að sögn málað. Þessi fortjöld voru alltaf dregin upp, en síðar kom hefðbundið fortjald rautt að lit sem var dregið til hliða. Því fór fjarri að Iðnó hýsti einungis starf Leikfélags Reykjavíkur. Húsið var í áratugi eitt helsta samkomuhús höfuðstaðarins; þar voru haldnir fyrirlestrar, söngskemmtanir, dansleikir, veislur og samkomur af öllu tagi. Þar var t.d. fagnað heimastjórn 1. febrúar 1904 og slegið upp veislum þegar kóngurinn kom í heimsókn. Árið 1903 hófust þar sýningar á kvikmyndum, "lifandi myndum", þó að ekki yrði þarna bíórekstur til frambúðar. Þá var rekinn húsmæðraskóli fyrstu tvo áratugina á efri hæð. Sambýlið við leiklistina gat á stundum verið erfitt; t.d. var eitt sinn kvartað undan því í leikdómi að taurulla hefði farið af stað með miklum látum beint fyrir ofan áhorfendasalinn á einu dramatískasta andartaki leiksins.
Eftir að Haakanson eignaðist húsið þrengdist mjög að starfsemi L.R. Þó hafði húsið að hluta verið byggt fyrir peninga leiklistarinnar, þ.e. hinn svonefnda Kúlissusjóð sem varð til á síðari hluta 19. aldar og var alltaf ætlað að renna til byggingar leikhúss. Þó að peningaeign Kúlissusjóðs, um 1500 kr., væri ekki mikil í hlutfalli við heildarbyggingarkostnað, ca. 29.000 kr., voru þessir peningar eyrnamerktir leiklistinni og hefðu því átt að tryggja Leikfélaginu a.m.k. lágmarks forgang að húsinu. Þann forgang hafði félagið haft á meðan húsið var í eigu iðnaðarmanna, en Haakanson taldi sig greinilega ekkert vandabundinn L.R. fremur en öðrum aðilum sem vildu leigja húsið. Það var að sjálfsögðu hans hagur að húsið væri í sem mestri útleigu og á næstu árum og áratugum fengu margir aðrir þar inni með leiksýningar: Reykjavíkurannáll sýndi þar sex vinsælar revíur á árunum 1922-1930, á fjórða áratugnum voru þar fjölsóttar óperettusýningar og á fimmta áratugnum héldu revíusýningar áfram allt fram undir 1950. Það var í rauninni ekki fyrr en komið var fram á sjöunda og áttunda áratuginn að slíkri hliðarstarfsemi var að mestu úthýst; þó voru dansleikir haldnir þar alveg fram um 1970. En félagið var alltaf leigjandi í þessu húsi, sem í vitund alls almennings var þó fyrst og fremst þess hús, og voru Leikfélagsmenn að sögn fljótir að finna fyrir því, ef leigusalanum mislíkaði eitthvað í samskiptum við leikhúsfólkið. Miklar breytingar hafa orðið á innri gerð hússins í tímans rás, þó að hlutföll milli sviðs og salar hafi haldist óbreytt. Áhorfendasvalir, sem rúmuðu 34 sæti, voru settar í aftasta hlutann árið 1923 og var þar gólfábreiða og fjaðrastólar sem þóttu mun þægilegri en hinir löngu trébekkir. Árið 1930 var húsið svo tekið rækilega í gegn og voru það tveir af yngstu og færustu arkitektum landsins, Gunnlaugur Halldórsson og Einar Sveinsson, sem voru fengnir til að annast þær breytingar. Steinsteypt viðbygging reist sunnan við húsið, Tjarnarmegin; þar var fatageymsla áhorfenda og jafnframt tvennar inngöngudyr í salinn austast og vestast. Opnað var úr salnum aftur í vesturhlutann, þar sem gestir gátu keypt sér hressingu. Hinar skrautmáluðu þiljur, sem höfðu frá upphafi prýtt veggi áhorfendasalarins, voru huldar á bak við einfalda málaða klæðingu. Tískan var nú orðin önnur; nú tignuðu menn hreina, einlita fleti og beinar línur í anda funksjónalismans, vildu ekki líta við hinu gamla flúri. Árið 1934 var svo allt rifið innan úr sviðskjallaranum, hann dýpkaður og sett í hann vatnsþétt steinsteypugólf. Þá voru búin til sjö lítil herbergi fyrir leikendur, en í miðjum kjallaranum var almennt rými, eins konar almenningur. Árið 1962 voru upphækkanir settar undir áhorfendabekki fyrir aftan miðjan sal sem gerðu húsið að sjálfsögðu mun betra leikhús. Skömmu síðar var bætt við steinbygginguna sunnan við húsið miðasölu og skrifstofu og tjaldageymslu þar austur af. Þó að Iðnó vekti mikla hrifningu, þegar húsið var nýtt, leið ekki á löngu áður en annmarkar hússins komu í ljós. Rottugangur var í búningsklefum leikara undir sviðinu og í stórstreymi urðu þar stundum mikil flóð. Loftleysi var í áhorfendasalnum og bekkirnir þóttu afar óþægilegir, "harðir sem hraugrýti" sagði í einu blaðanna og stæðu jafnvel svo þétt að "blygðunarsemi manna væri ofboðið" þegar þeir væru að troðast milli þeirra til sæta sinna. Þegar Nýja bíó var opnað árið 1918 með þægilegum stólum og glæsilegum forsal sáu menn enn betur en fyrr hversu ömurlegur allur þessi aðbúnaður var. Það varð með ýmsu öðru til að ýta undir áform um að reisa Þjóðleikhúsið. Sviðið í Iðnó var alltaf aðalsvið L.R. Á síðari árum, einkum eftir að L.R. var orðið atvinnuleikhús, fannst mönnum þó orðið ærið þröngt um sig í gamla húsinu og var þá iðulega leitað annað. Á síðari hluta sjöunda áratugarins fékk félagið inni í Tjarnarbíói, þar sem Gríma var einnig með sýningar, en það missti þá aðstöðu eftir nokkur ár. Þá fóru lengi fram miðnætursýningar í Austurbæjarbíói, þar sem einnig voru haldnar skemmtanir til styrktar borgarleikhúsbyggingunni. Á árunum 1987 og 1988 voru tvær sýningar settar á svið í gömlu geymsluhúsi við Grandaveg; nú var krafa dagsins sveigjanlegt leikrými eftir hugmyndum leikstjórans hverju sinni. Gamla húsið var þá löngu hætt að rúma alla starfsemi leikhússins. Skrifstofur leikhússtjóra voru síðast komnar í gamla Iðnskólahúsið við Lækjargötu ásamt saumastofu, sviðsmannaherbergi og æfingasal ("Kálfinum"), búningageymslurnar í kjallara Þórshamars og víðar, leiktjaldaverkstæðið í Súðarvog. Þegar Leikfélag Reykjarvíkur fluttist Borgarleikhúsið árið 1989 var allt óráðið um framtíð Iðnós. Húsið var friðað í A flokki árið 1991 en framtíð þess var að öðru leyti óviss. Alþýðuleikhúsið, sem var jafnan í húsnæðishraki, setti þar upp tvær leiksýningar, skömmu áður en það leið undir lok. Um tíma virtist helst útlit fyrir að húsið myndi drabbast niður fyrir augum borgarbúa og sú spurning varð áleitin hvort þess myndu að lokum bíða sömu örlög og Fjalakattarins og Gúttós, tveggja af helstu merkishúsum íslenskrar leiksögu sem þá voru horfin veg allrar veraldar.
Heim.: Gísli Jónsson, Saga Iðnaðarmannafélagsins í Reykjavík (Reykjavík 1967), Guðjón Friðriksson, Iðnó við Tjörnina - Hundrað ára saga (Rvík 1997), Haraldur Björnsson, Íslenzk leiklist. IV. Iðnó. Leikhúsmál okt. - jan. 1942, Hjörleifur Stefánsson (ritstj.), Í Kvosinni (Reykjavík 1987), Leikfélag Reykjavíkur 50 ára, Páll Líndal, Reykjavík - Sögustaður við Sund, 3. bindi (Reykjavík 1988), Sveinn Einarsson, Íslensk leiklist II (Reykjavík 1996), Eggert Þór Bernharðsson og Þórunn Valdimarsdóttir, Leikfélag Reykjavíkur - Aldarsaga (Reykjavík 1997), www. idno.is Þjóðleikhúsið (Hverfisgata 19)Hugmyndin um íslenskt þjóðleikhús mun fyrst hafa verið orðuð um 1870 af Sigurði Guðmundssyni málara á fundi í Kveldfélaginu, leynilegu málfunda- og framfarafélagi reykvískra menntamanna. Það kom hins vegar í hlut lærisveins hans, Indriða Einarssonar, að vinna málinu brautargengi. Indriði ritaði ítarlegar greinar um það, í Skírni 1907 og Óðinn 1915, en hvorki gekk né rak fyrr en eftir 1920, þegar Jónas Jónsson frá Hriflu, formaður Framsóknarflokksins, fékk áhuga á málinu og tókst að lokum að fá lög um byggingu Þjóðleikhúss samþykkt á Alþingi vorið 1923 í bandalagi við þingmenn úr öðrum flokkum. Var þá ákveðið að skemmtanaskattur, sem hafði verið lögbundinn nokkru fyrr, skyldi renna í sérstakan sjóð til byggingar hússins.
Framkvæmdir við húsið munu hafa hafist þegar árið 1928 og var þá grafið fyrir kjallara. Húsið sjálft var steypt upp og gert fokhelt á árunum 1930-31. Það var teiknað af Guðjóni Samúelssyni, húsameistara ríkisins. Árið 1932 voru framkvæmdir stöðvaðar skv. ákvörðun Alþingis og lágu niðri í tólf ár. Leikfélag Reykjavíkur fékk þó aðstöðu til að mála leiktjöld í húsinu. Þegar landið var hernumið lagði setuliðið það undir sig og notaði sem birgðageymslu. Húsið var loks rýmt árið 1944 og var þá að nýju tekið til við bygginguna sem var fullbúin árið 1950. Þjóðleikhúsið var á þeim tíma langfullkomnasta leikhús sem reist hafði verið hér á landi. Stærð þess er 1589 ferm. að flatarmáli og 33.770 ferm að rúmmáli. Salurinn rúmaði upphaflega 661 manns í sæti og 12 í hliðarstúkur. Byggingarkostnaður nam á þágildandi verðlagi kr. 21. 195.000 kr. Sviðsopið er 10, 7 m á breidd og 7,5 m á hæð. Dýpt sviðsins frá teppi (fortjaldi) aftur í vegg er 15 m og hæð upp í turninn 19, 5 m. Á sviðinu er vélknúið hringsvið, 13,5 m í þvermál, og í turninum sviðsráakerfi sem hægt er að láta síga upp og niður eftir þörfum. Þetta kerfi er notað til að flytja sviðsmynd, leikmuni eða jafnvel leikara, eftir því sem þörf krefur hverju sinni. Byggingarstíll Þjóðleikhússins telst afbrigði við ný-gotneskan stíl, en sjálfur nefndi Guðjón Samúelsson hann "hamrastíl". Að utan er húsið skreytt með eftirlíkingum af stuðlabergi og muldum, íslenskum bergtegundum í múrhúðinni. Eftirlíkingar stuðlabergsmyndana setja sérstakan svip á framhliðina og framhlið leiksviðsturnsins, og kallast á við stuðlabergsmyndir í lofti áhorfendasalarins. Skiptar skoðanir voru framan af á yfirbragði hússins; sumum þótti það of þunglamalegt, en öðrum fannst það með viðfelldnum, þjóðlegum blæ. Í blaði bandaríska hersins, Hvíta fálkanum, birtist t.d. grein 14. október 1944 þar sem húsameistara er hælt fyrir að hafa skapað stórhýsi í samræmi við eðli og yfirbragð landsins. Hafa ýmsir viljað lesa í þennan arkitektúr vísan til sagna um álfaborgirnar í klettum landsins; hamraborgir sem séu dimmar og drungalegar hið ytra, en innra fullar af birtu og veislugleði. Innan veggja eru veggskreytingar eftir Guðmund Einarsson frá Miðdal og Ríkharð Jónsson. Í Kristalssal svonefndum og á göngum eru brjóstmyndir og málverk af mörgum helstu brautryðjendum leiklistarinnar og listamönnum hússins. Þjóðleikhúsið var opnað með miklum hátíðarbrag dagana 20.- 22. apríl 1950 og voru þá frumsýnd þrjú leikrit: Nýársnótt Indriða Einarssonar, sem var vígslusýningin á sumardaginn fyrsta, Fjalla-Eyvindur Jóhanns Sigurjónssonar og Íslandsklukka Halldórs Laxness í leikgerð höfundar og Lárusar Pálssonar. Þó að L.R. héldi starfi sínu áfram eftir að hið nýja leikhús var opnað, fannst mörgum það alls ekki sjálfsagt mál. Bygging Þjóðleikhússins var frá upphafi hugsuð sem lausn á húsnæðisvanda Leikfélagsins og munu fáir hafa séð fyrir að sá vandi yrði enn óleystur eftir tilkomu Þjóðleikhússins svo að innan fárra ára væri hafin ný leikhúsbarátta, að því sinni fyrir Borgarleikhúsi. Þjóðleikhúsið hafði upphaflega aðeins eitt svið, stóra sviðið, en þegar komið var fram á sjöunda áratuginn fundu menn að ekki var nóg fyrir slíka stofnun að hafa aðeins eitt stórt svið. Sambærileg leikhús erlendis voru þá flest komin með a.m.k. tvö svið, eitt stórt og annað minna fyrir fámennari og einfaldari verk. Þá fannst mönnum stóra sviðið veita of lítið svigrúm til tilraunastarfsemi; leikhúsið væri of hikandi við að taka áhættu í verkefnavali innan í hinum virðulega ramma. Þegar Gríma tók til starfa árið 1961 og aukinn þróttur færðist í starf Leikfélags Reykjavíkur skömmu síðar, fengu þessar raddir aukinn hljómgrunn og haustið 1964 brást leikhúsið við þeim með opnun lítils sviðs í Lindarbæ hinu megin við Lindargötu. Þar voru sýningar með hléum fram á haust 1973, en þá fékk Nemendaleikhús Leiklistarskólans þar inni og var þar næsta aldarfjórðunginn. Árið 1974 var opnað lítið svið í veitingasalnum í kjallara Þjóðleikhússins og var það rekið í rúman áratug. Eftir það var ekki leikið í leikhúskjallaranum fyrr en Listaklúbbur Þjóðleikhússins hóf starfsemi þar árið 1994, en hann starfaði óslitið til 2003. Um áramótin 1986/87 var opnað lítið svið í kjallara íþróttahúss Jóns Þorsteinssonar. Þangað hafði leikhúsið þá fyrir nokkru flutt skrifstofur sínar og æfingaaðstöðu. Í þeim sal rúmast um 90-100 áhorfendur eftir því hvernig sætaskipan er, en hún hefur verið allbreytileg. Þegar þetta er ritað sumarið 2005 hefur verið ákveðið að leggja sviðið niður í kjallaranum, en breyta gamla leikfimissalnum á fyrstu hæð í leikhús. Árið 1992 var opnað nýtt svið á Smíðaverkstæði hússins (gengið inn frá Lindargötu). Öll leiktjaldagerð hafði þá verið flutt úr húsinu og við það losnaði rými sem mátti nýta. Eins og á Litla sviðinu er sætaskipan og tilhögun sviðs á Smíðaverkstæðinu sveigjanleg, en áhorfendafjöldi hefur oftast verið á bilinu 130-160 manns. Viðhaldi Þjóðleikhússbyggingarinnar hefur löngum verið mjög ábótavant. Árið 1989 var hins vegar ákveðið að ráðast í viðamiklar breytingar á áhorfendasalnum, þó að mörgum þætti meiri nauðsyn að lagfæra húsið að utan eða gera endurbætur á aðstöðu baksviðs. Þegar hugmyndir um endurgerð voru kynntar mættu þær mikilli andstöðu, en áttu sér einnig marga fylgismenn innan leikhússins sem töldu salinn alltaf hafa verið gallaðan; var þá einkum rætt um að sjónlínur inn á leiksviðið væru ekki nógu góðar úr sumum ytri sætanna. Breytingarnar fólust aðallega í því að lyft var undir áhorfendasætin svo að halli gólfsins varð meiri, efri og neðri svalir brotnar niður og einar svalir settar í staðinn. Við þetta fækkaði sætum um rúmlega 160 og eru nú 499, þar af eru 45 sem hægt er að fjarlægja fremst úr salnum, ef menn vilja stækka sviðið (gólfinu er þá lyft upp í sviðshæð) eða þegar þörf er á hljómsveitargryfju (gólfið látið síga niður). Þó er þess kostur að búa til minni gryfju og þarf þá ekki að fórna öllum þessum sætum. Augljóst er að þessi mikla sætafækkun hefur ekki styrkt rekstrargrundvöll leikhússins, auk þess sem ýmsir sáu mjög eftir neðri svölunum þar sem þeir töldu að hljómburður hefði verið hvað bestur í húsinu. Ekkert hefur verið unnið að viðhaldi eða endurbótum á Þjóðleikhúsbyggingunni eftir að þessar breytingar voru gerðar og augljóslega löngu orðið tímabært að gera stórátak í því efni. Ljótar skellur eru til lítils sóma á slíku húsi, auk þess sem hrun úr veggjum getur verið beinlínis hættulegt fyrir vegfarendur. Sjálft er leikhúsið á mjög margan hátt á eftir tímanum og fyrr en síðar óhjákvæmilegt að laga það betur að þörfum og kröfum samtímans. Heim: Jónas Jónsson frá Hriflu, Þjóðleikhúsið - þættir úr byggingarsögu (Reykjavík 1953), Páll Líndal, Reykjavík - Sögustaður við Sund, 2. bindi (Reykjavík 1987), Vígsla Þjóðleikhússins 20. apríl 1950 - Orð og myndir /rit gefið út í tilefni af opnun Þjóðleikhússins/ Borgarleikhúsið (Listabraut 3)Það var fljótlega eftir 1950 að tekið var að ræða hugmyndir um byggingu nýs leikhúss, Borgarleikhúss, fyrir Leikfélag Reykjavíkur. Þó að ákveðið væri að halda starfi félagsins áfram eftir opnun Þjóðleikhússins 1950, var flestum ljóst að gamla Iðnó hentaði ekki til frambúðar sem aðsetur nútímalegrar leikstarfsemi í samkeppni við Þjóðleikhúsið eða önnur leikhús.
Um þetta leyti var fyrst tekið að ræða möguleika á því að húsið yrði reist í "nýja miðbænum" austan Kringlumýrarbrautar og voru skoðanir mjög skiptar um það staðarval. Fannst mörgum, ekki síst af eldri kynslóð leikfélagsfólk, að leikhúsið nýja myndi fara best á fornum slóðum við Reykjavíkurtjörn, t.d. á Bárulóðinni þar sem Ráðhús Reykjavíkur reis síðar; reyndar vill svo til að þessi staður hafði einnig verið til umræðu fyrir Þjóðleikhúsbygginguna um hálfri öld fyrr. Eftir miklar umræður og átök samþykkti aðalfundur L.R. árið 1972 að húsið skyldi rísa í nýja miðbænum. Skipulag hans var þá enn lítt á veg komið og mun þetta hafa verið afráðið í trausti þess að húsinu yrði valinn staður við það sem myndi verða aðaltorgið. Um miðjan maí 1975 samþykkti borgarstjórn Reykjavíkur stofnskrá fyrir Borgarleikhúsið í Reykjavík. Segir þar m.a. að Leikfélagið og Reykjavíkurborg láti reisa sameiginlega hús til sjónleikjahalds í borginni sem rekið yrði sem sjálfstæð stofnun í eigu beggja aðila en eignarhlutur hvors um sig yrði endanlega ákveðinn um leið og byggingu hússins lyki og þá í réttu hlutfalli við framlagt verðmæti. Aðeins einn borgarfulltrúi var þessu andvígur, Albert Guðmundsson, sem taldi óeðlilegt að borgarstjórn Reykjavíkur byggði að verulegum hluta rándýrt hús og afhenti það síðan fámennum hópi áhuga- og atvinnufólks til ráðstöfunar. Væri eðlilegast að borgarstjórn ræki leikhúsið eins og önnur mannvirki borgarinnar, en rekstur L.R. héldist óbreyttur. Arkitektar hússins voru ráðnir Guðmundur Kr. Guðmundsson, Ólafur Sigurðsson og Þorsteinn Gunnarsson og voru teikningar þeirra samþykktar af borgaryfirvöldum og L.R. í ágúst 1975. Sættu þær mikilli gagnrýni opinberlega, þegar þær voru kynntar, og var m.a. bent á að húsið yrði alltof dýrt í rekstri. Auðvitað fannst ungu, róttæku leikhúsfólki af ´68-kynslóðinni svonefndu, sem þá var í miklum uppgangi, tæknivædd stofnanaleikhús af þessu tagi heyra til liðnum tíma. Þessi hópur tengdi slíkar stofnanir borgaralegri hástéttarmenningu og taldi mikilvægara að ná með sinni framsæknu og gagnrýnu leiklist til áhorfendahópa sem færu sjaldan eða aldrei í leikhús; það er kannski ekki einber tilviljun að Alþýðuleikhúsið er stofnað einmitt þetta ár. Hvað sem um réttmæti þessarar gagnrýni má segja verður í ljósi reynslunnar ekki annað sagt en að efasemdir um burði L.R. til að reka slíkt leikhús, hafi reynst á rökum reistar. Leikfélagsfólk hélt ótrautt sínu striki og 31. október 1976 settist Birgir Ísleifur Gunnarsson borgarstjóri upp í stórvirka vélskóflu og gróf fyrstu skóflustungu. Þó að framkvæmdir hæfust þá þegar, þótti Leikfélagsfólki þær ganga heldur hægt, einkum á meðan "vinstri meirihlutinn" svokallaði sat í borgarstjórn á árunum 1978-1982. Eftir að Sjálfstæðisflokkurinn komst aftur til valda var hins vegar settur aukinn kraftur í bygginguna. Lagði Davíð Oddsson borgarstjóri hornsteininn á 89 ára afmæli L.R. 11. janúar 1986 og var þá að því stefnt að ljúka byggingunni í september 1988. Borgarleikhúsið var þó ekki tilbúið til afhendingar fyrr en síðsumars 1989 og voru L.R. afhent lyklavöldin að húsinu 3. sept. 1989. Það var opnað með hátíðlegri viðhöfn dagana 20. -22. október og voru við það tækifæri frumsýndar tvær nýjar leikgerðir á sögum Halldórs Laxness, Ljósi heimsins (Litla svið) og Höll sumarlandsins (Stóra svið). Borgarleikhúsið er eitt stærsta og best búna leikhús landsins, 10.400 fermetrar að stærð. Það er byggt úr steinsteypu með miklu, álklæddu þaki. Áhorfendasalir voru í upphafi aðeins tveir, sá stærri rúmar 520 manns í sæti og sá minni allt að 270 manns, að hluta á svölum umhverfis. Stóri salurinn er blævængslaga með einu, hallandi gólfi, en sá litli er sexhyrndur með breytilegri sætaskipan. Stóra sviðið er 20,8 m á breidd og 15,5 m á dýpt; við breiddina bætast tvö hliðarsvið, við dýptina bogadregið forsvið og baksvið. Sviðsopið er 13,5 m á breidd og 8 m á hæð. Hæð frá sviðslofti upp í grindaloft eru fullir 20 m og ofan við grindarloftið ein mannhæð upp í rjáfur. Á framsviðinu er lyfta með hljómsveitargryfju sem rúmar 55 hljóðfæraleikara og ofan við sviðið vökvaknúið sviðsráakerfi. Hugmyndin var í upphafi sú að Litla salnum væri hægt að breyta með ýmsum hætti eftir þörfum sýninga; í framkvæmd hefur sviðið þó oftast verið fyrir miðjum sal og áhorfendabekkir í hvirfingu í kring. Í október 2001 var þriðja salnum bætt við, Nýja sviðinu; þar er leikið á sléttu gólfi frammi fyrir upphækkuðum sætum, sem eru 210 talsins. Auk þess hefur stöku sinnum verið leikið á öðrum stöðum í húsinu, í starfsmannarými baksviðs, og í veitingasölu (Leynibarnum) sem rekin var í kjallaranum um skeið. Heim: Sveinn Einarsson, Leikhúsið við Tjörnina (Reykjavík 1972), s.h. Níu ár í neðra (Reykjavík 1984), Þórunn Valdimarsdóttir og Eggert Þór Bernharðsson, Aldarsaga - Leikfélag Reykjavíkur (Reykjavík 1997), ópr. samantekt frá Þorsteini Gunnarssyni arkitekt Samkomuhúsið á Akureyri (Hafnarstræti 57)Samkomuhúsið á Akureyri reis af grunni árið 1906. Það voru góðtemplarar sem stóðu að byggingu þess, en yfirsmiðir voru þeir Guðbjörn Björnsson og Guðmundur Ólafsson. Þetta er tveggja hæða timburhús með lágu risi á háum steinkjallara. Byggingarstíllinn er nýklassískur og er húsið ríkulega skreytt með timburskurði, auk þess sem lítill turn á miðri forhliðinni setur svip á það. Húsið stendur hátt utan í Brekkunni svonefndu og blasir við langt að, eitt virðulegasta leikhússtæði á Íslandi.
Stór og rúmgóður áhorfendasalur er í húsinu. Sviðið er að mestu innan ramma, svo sem algengast var á þessum tíma, t.d. í Iðnó og Góðtemplarahúsunum, en það er þó ekki hreint "kassasvið" því að fremsti hluti þess gengur fram í salinn út fyrir rammann til beggja hliða og myndar þannig lítið forsvið. Er þessi tilhögun augljóslega betur fallin til að skapa nánd á milli sviðs og salar en ef allt sviðið er innan rammans. Þá voru lengi í salnum áhorfendasvalir á þrjá vegu og munu hafa verið frá upphafi. Fyrsta frumsýning í húsinu var á Ævintýri á gönguför og fór hún fram 20. janúar 1907. Skömmu síðar var Leikfélag Akureyrar (eldra) stofnað, en það lognaðist út af eftir fáein ár. Það Leikfélag Akureyrar, sem enn starfar og hefur starfað í húsinu allt til þessa dags, var stofnað árið 1917. Ýmsar breytingar hafa verið gerðar á húsinu í tímans rás. Um 1920 var byggð viðbót á einni hæð norðan við það, anddyri og stigi og árið 1945 var skúrbygging reist vestan við það fyrir búningsherbergi og fleira. Um 1950 tóku templarar húsið á leigu og ráku þar um tíma kvikmyndahús. Þá var sett hallandi gólf í salinn, hliðarsvalirnar rifnar og skrautlegt tréverk ýmist fjarlægt eða hulið sléttum plötum. Á árunum 1996- 97 voru aftur gerðar breytingar, sviðið m.a. lækkað og skipt um stóla í salnum. Við það fækkaði sætum úr 240 í 190, fjármálastjórn L.A. til lítillar gleði. Þá voru settar upp eftirlíkingar af gömlu hliðarsvölunum, nema hvað þar er nú ekkert rými fyrir áhorfendasæti. Á meðan á þessu stóð var húsinu lokað og sýndi L.A. þann tíma aðallega á Renniverkstæðinu svonefnda á Oddeyri. Þar var leikið á sléttu gólfi frammi fyrir upphækkuðum áhorfendasætum. Á árunum 2003-04 voru enn gerðar breytingar á húsinu. Sviðið var aftur hækkað og steinsteypt viðbygging á tveimur hæðum reist vestan við húsið upp að Brekkunni. Hún leysti af hólmi skúrinn frá 1945 sem þá var orðin býsna hrörlegur. Í nýju viðbyggingunni eru búningsklefar leikenda og snyrtiaðstaða. Jafnframt voru gerðir steinsteyptir stallar upp í Brekkuna til að taka af sig, sem hafði skapað veruleg vandamál. Í salnum eru nú sæti fyrir 210 manns, 154 í sal og 56 á svölum. Heim.: Haraldur Sigurðsson, Saga leiklistar á Akureyri 1860-1992 (Akureyri 1992), Hjörleifur Stefánsson, Akureyri - Fjaran og Innbærinn (Akureyri 1986), ópr. samantekt frá Þorsteini Gunnarssyni, munnlegar upplýsingar frá Rögnu Sigurðardóttur og Þráni Karlssyni Góðtemplarahúsið (Gúttó) í Hafnarfirði (Suðurgata 7)Gúttó í Hafnarfirði er eitt af allra fyrstu góðtemplarahúsum landsins. Það var byggt árið 1886 og vígt 17. desember sama ár. Það var stúkan Morgunstjarnan sem lét byggja húsið, en þegar stúkan Daníelsher nr. 4 var stofnuð gaf Morgunstjarnan henni helming hússins. Þó að Góðtemplarareglan viðurkenndi enga stéttaskiptingu í orði, mun "fína fólkið" í Hafnarfirði fremur hafa átt sæti í Morgunstjörnunni, en alþýða manna í Daníelsher. Ekki er þó annars getið en samkomulag milli stúknanna hafi yfirleitt verið með ágætum. Húsið var í fyrstu aðeins sá hluti sem nú er samkomusalur. Árið 1907 var byggð þverálma sunnan við það með leiksviði og húsvarðaríbúð og árið 1929 var lokið við að byggja aðra þverálmu norðan við það í þeirri mynd sem nú er. Báðar álmurnar eru á tveimur hæðum með risi og talsvert hærri en salurinn.
Í Gúttó var leikið frá upphafi, þó að aðstaða til leiksýninga batnaði að sjálfsögðu til mikilla muna þegar sviðsbyggingin kom til árið 1907. Fyrstu verkin, sem flutt voru á hinu nýja sviði, voru Skugga-Sveinn og Nýársnóttin, svo að vart gat byrjunin verið þjóðlegri. Frægasti Skugga-Sveins-leikari Hafnarfjarðar var Eyjólfur Illugason járnsmiður, sem var einnig meðal framámanna Góðtemplara, og lék hlutverkið hvenær sem leikurinn var settur upp á um þrjátíu ára tímabili. Leikfélag Hafnarfjarðar var stofnað árið 1936 og starfaði fyrstu árin í Gúttó, en veturinn 1944-45 flutti það starfsemi sína í hið nýja bíóhús bæjarins og starfaði þar á meðan það var við lýði. Þó að sviðið í Bæjarbíói væri ekki stórt þóttu aðstæður til leiksýninga þar skárri en í gamla Gúttó. Frá sjónarhóli húsaverndar var brottflutningur L.H. úr Gúttó mikið happ, því að um leið minnkaði ágangur á húsinu og sviðinu, þó að enn færi þar fram ýmis starfsemi, þ. á m. danskennsla. Húsið er í dag á heildina litið í ágætu ástandi, enda voru gerðar á því viðamiklar endurbætur árið 1992 af Jóni Kr. Jóhannessyni í samvinnu við Lovísu Christiansen innanhúsarkitekt hjá Litlu teiknistofunni. Þessar endurbætur miðuðust við að færa húsið sem mest til upprunalegs horfs og ekki hægt að segja annað en það hafi tekist frábærlega vel. Því miður eru flest góðtemplarahúsanna horfin sjónum og ekki álitamál að þar hefur mikilvægur hluti af íslenskum menningararfi farið forgörðum. En Gúttó í Hafnarfirði stendur enn og er trúlega besta dæmið, sem við eigum, um íslenskt landsbyggðarleikhús frá fyrri hluta síðustu aldar. Sviðshúsið er enn í upphaflegri mynd og sömuleiðis búningsherbergin undir sviðsgólfinu, þó að þau hafi ekki verið nýtt í áratugi. Leiktjöld frá fyrri hluta aldarinnar standa jafnvel enn til hliðar á sviðinu: danskir skógarlundir og íslenskt fjallalandslag sem minnir á þá daga þegar Ævintýri á gönguför og Skugga-Sveinn voru þarna fastagestir. Húsið væri kjörinn vettvangur undir lifandi safnastarf af einhverju tagi og óskandi að Hafnfirðingar beri gæfu til að finna því verðugt hlutverk, þó að sjálfsögðu verði alltaf að sýna mikla gætni í meðferð á slíku húsi. Heim: Freyja Jónsdóttir: Góðtemplarahúsið Suðurgötu 7, Hafnarfirði, Morgunblaðið (Fasteignablað), 1. des. 2003. Góðtemplarahúsið (Gúttó) á SauðárkrókiGúttó á Sauðárkróki var reist árið 1897. Þar var leikið frá upphafi og hafa Haraldur Björnsson leikari og Helgi Hálfdanarson þýðandi rifjað á skemmtilegan og lifandi hátt æskuminningar sínar frá leiksýningum þar. Á þriðja áratugnum eignaðist bærinn nýtt samkomuhús, Bifröst, sem er enn í fullri notkun, og fluttist þá leikstarfið þangað að mestu. Þar var Leikfélag Sauðárkróks stofnað árið 1941 og hefur starfað allt til þessa dags.
Haraldur Björnsson segir svo frá í sjálfsævisögu sinni Sá svarti senuþjófur: "Við sátum þarna á fremsta bekk börnin og horfðum hugfangin á þetta stórkostlega fortjald. Svo var tjaldinu rúllað upp eins og vera ber því það á aldrei nokkurn tíma að draga tjald til hliðar í leikhúsi eins og gert er í Þjóðleikhúsinu. Það á að lyftast hægt og tignarlega upp af sviðinu og algerlega hljóðlaust. Það gerði það nú raunar ekki þarna. En upp fór það samt og leikurinn hófst. Og það var leikið af slíku raunsæi að blóðið rann í lækjum eftir sviðinu. Það var nefnilega barist langa hríð, ekki bara sverðin dregin úr slíðrum eins og nú er gert, heldur var raunverulega barist á sviðinu. Leikararnir höfðu poka með lit innan klæða og svo var stungið í pokana. Svo lágu þeir dauðir í blóði sínu á sviðinu steindauðir." Á síðari árum hefur Gúttó verið nýtt til félagastarfsemi sem gæti sem hægast rýmst annars staðar. Í ljósi einstæðrar sögu hússins og þess átaks, sem gert hefur verið á Sauðárkróki til að varðveita og viðhalda hinni gömlu bæjarmynd staðarins, er vonandi að bæjaryfirvöldum takist að finna húsinu hlutverk við hæfi. Þar gæti t.d. farið mjög vel að hafa fasta sýningu um hið einstæða menningarstarf Skagfirðinga á sviði tónlistar og leiksýninga. Raunar er vart hægt að hugsa sér betra dæmi um menningartengda ferðamannaþjónustu í þessu héraði sem hefur lagt svo mikið að mörkum til leiklistar- og tónlistarsögunnar. Heim.: Jón Viðar Jónsson, Menningarhús á Sauðárkróki, www. leikminjasafn.is (Greinar) Efst á síðu |
Hólavallaskóli
|
|
Póstur: Box 249, 172 Seltjarnarnes | Símar: 862 4808 og 863 6437 | Netfang: leikminjar@akademia.is |
||
Í þessu húsi var fyrst efnt til leiksýninga í nútímaskilningi á Íslandi, svo vitað sé. Ekki verður þó þvertekið fyrir að sjónleikir af einhverju tagi gætu hafa farið fram í Skálholti, líkt og á ýmsum lærdómssetrum í Evrópu, en söguleg gögn gefa litlar sem engar vísbendingar um slíkt. Skólapiltar höfðu hins vegar lengi iðkað allformfastan skrípaleik við setningu skólans á haustin, svokallaða Herranótt; bjuggust þá í gervi kóngs, biskups og embættismanna og létu ýmsum látum. Munu fyrstu leiksýningarnar hafa farið fram í tengslum við þessa hátíð þeirra, eftir að skóli fluttist til Reykjavíkur.
Eftir að skólapiltar voru aftur komnir á mölina voru þeir fljótir að taka upp þann þráð sem fyrst var spunninn í Hólavallaskóla. Sjónleikahald í skólanum var þó jafnan nokkuð stopult. Fyrst var leikið þar á árunum fyrir 1850, en í kjölfar pereatsins fræga árið 1850, þegar piltar afhrópuðu Sveinbjörn Egilsson rektor, tóku skólayfirvöld fyrir allt leikstúss í mörg ár. Það var ekki fyrr en um miðjan sjöunda áratuginn að leikstarfið lifnaði við og augljóst að það var að miklu leyti fyrir áhrif frá Sigurði Guðmundssyni málara og leiksýningum hans. Á þessum tíma voru í skólanum ýmis skáldhneigð ungmenni sem sum urðu síðar þjóðkunn skáld, s.s. Kristján Jónsson Fjallaskáld, Valdimar Briem og Jón Ólafsson, og sömdu þeir allir leiki sem fluttir voru í skólanum.
Þó að ekki væri fast svið í húsinu var það svo rúmgott að þar mátti koma upp leiksýningum. Varð Jón Guðmundsson ritstjóri fyrstur til þess árið 1854 og var þá í fyrsta sinn selt inn á leiksýningu í Reykjavík. Frægastar í sögu hússins eru þó sýningar þær sem Sigurður málari gerði leiktjöld við og "tableaux" hans á fyrri hluta sjöunda áratugarins. Að þeim stóðu einkum nemendur Prestaskólans sem var þá tekinn til starfa í Reykjavík og var lengi helsti vísir að háskóla í höfuðstaðnum. Þó að nútímamönnum hefði tæpast þótt mikið til þessar sýninga koma, lyftu þær íslenskri leiklistarviðleitni á hærra stig og veittu henni í nýjan farveg.
Húsið var byggt til að hýsa geymslur verslunarfélagsins, skrifstofur og verslunarbúð sem var í miðju húsinu og afarstór. En félagið varð skammlíft og árið 1872 kaupir Egill Egilsson, sonur Sveinbjarnar Egilssonar rektors, húsið og hefur í því verslunarrekstur. Egill hafði tekið þátt í starfi Kveldfélagsins og leið nú ekki á löngu áður en leiksýningar hófust í húsi hans. Virðist svo sem leiksalur hafi verið búinn í miðju húsinu og rúmað allt að 200 manns, "bæði uppi og niðri" segir Þjóðólfur 3. janúar 1873 og bendir það orðalag til þess að áhorfendasvalir hafi verið í salnum. Annars er mjög lítið vitað um aðstæður áhorfenda og leikenda þarna; t.d. er ekki ljóst hvort þarna var fast leiksvið, en hafi svo verið, þá var það fyrsta fasta sviðið í höfuðstaðnum.
Gúttó var byggt árið 1887 á uppfyllingu út í Tjörnina sem gekk þá mun lengra til norðurs en hún gerir nú. Góðtemplarareglan hafði þá nýlega fest rætur á Íslandi og var í miklum vexti víða um land. Aðalmarkmið hennar var að halda fólki frá áfengisneyslu, en templurum var ljóst að besta ráðið til þess væri að finna almenningi hollar tómstundaiðkanir. Reglan, sem starfaði í staðbundnum félögum, svokölluðum stúkum, var öllum opin án stéttar, menntunar eða kynferðis.
Sumarið 1892 komu hingað danskir leikendur, hjónin Edvard og Olga Jensen, og sýndu nokkra danska smáleiki í Gúttó. Er haft fyrir satt að Breiðfjörð hafi hrifist svo af leik þeirra að hann ákvað að byggja og innrétta leikhús í húsasamstæðu sinni til að þau gætu sýnt landanum list sína við boðlegar kringumstæður. Breiðfjörð kunni því betur að láta hendur standa fram úr ermum og var húsið tilbúið til notkunar þegar hjónin bar aftur að garði næsta sumar, 1893. Það var í stóru þverhúsi vestast og yst í húsasamstæðunni. Mun Jensen hafa verið Breiðfjörð mjög til ráðuneytis um alla tilhögun og hefur eitt blaðanna eftir honum að húsið muni duga Reykjavík í hundrað ár. Hann varð að vísu ekki fyllilega sannspár um það, en engu að síður er "Fjalakötturinn" merkilegt hús í íslenskri leiklistarsögu, fyrsta hús Reykjavíkur sem var byggt með þarfir leiklistarinnar einnar í huga.
Leikfélag Reykjavíkur hóf starfsemi sína í Iðnó með frumsýningu á tveimur dönskum gamanleikjum 18. desember 1897. Hafði félagið aðsetur í húsinu allt til ársins 1989, er það flutti í Borgarleikhúsið.
Iðnaðarmannafélagið átti húsið til 1918 og seldi það þá norskum bakarameistara, Frans Haakanson. Rak hann þar veitingasölu til 1929, er Fulltrúaráð verkalýðsfélaganna keypti húsið. Árið 1940 seldi Fulltrúaráðið húsið aftur hlutafélaginu Alþýðuhúsi Reykjavíkur og greinir Páll Líndal svo frá tildrögum sölunnar í Reykjavíkurbók sinni: "Tilefni þessarar sölu var það að miklar ýfingar höfðu þá verið í Alþýðuflokknum sem leiddu af sér klofning hans. Alþýðuflokksmenn, sem fram að þessu höfðu haft tögl og hagldir í Fulltrúaráðinu, töldu rétt að koma í veg fyrir að þessi eign, sem og fleiri, lenti í höndum pólitískra andstæðinga. Mun ekkert leyndarmál að salan byggðist á þessu viðhorfi. Af þessu risu mikil málaferli sem lyktaði með dómi Hæstaréttar á þá leið að salan skyldi standa óhögguð." Þó að Páll segi það ekki berum orðum lágu átök jafnaðarmanna og kommúnista að baki þessum slag um húsið sem lyktaði með fullum sigri krata. Húsið var síðan í eigu margra aðila sem flestir tengdust Alþýðuflokknum með einhverjum hætti fram á tíunda tug síðustu aldar. Hélt Alþýðuflokkurinn þar lengi fundi sína og veislur, og hafði starfsmaður hans umsjón með húsinu alla tíð á meðan eignarhaldið var með þessum hætti.
Til allrar hamingju fór svo ekki. Á sérstökum hátíðarfundi við vígslu ráðhússins 1992 samþykkti borgarstjórn að kaupa Iðnó í félagi við nokkra aðila og gera húsið upp. Hófst hönnunarvinna árið eftir og var ákveðið að færa húsið sem næst upprunalegu horfi. Viðbyggingarnar frá 1930 og sjöunda áratugnum voru fjarlægðar og í staðinn settur glerskáli með dökku gleri sem vakti svo hörð viðbrögð að hann var brátt fjarlægður. Endurbyggingin tók nokkur ár og var þá ákveðið að þarna skyldi bæði rekin veitingasala og leikstarfsemi. Hefur sú tilhögun verið í gildi frá því í maí 1998 þegar Leikfélag Íslands og Iðnó við Tjörnina tóku við lyklavöldum. Eftir að Leikfélag Íslands komst í þrot með leikhúsrekstur sinn árið 2000 hefur veitingasala verið í húsinu en þó eru þar enn einfaldar leiksýningar, enda aðstaða leikara undir sviðinu nú loks orðin boðleg.
Mikil andstaða var þó gegn þessum áformum innan þings og ítrekað reynt að ná peningunum í annað. Einnig urðu miklar deilur um staðarval og voru margir staðir til nefndir, s.s. lóðin undir Arnarhóli vestanverðum, reiturinn á milli Miðbæjarskólans og Lækjargötu, lóðin á milli Iðnó og Bárunnar (núverandi Ráðhúslóð), Skólavörðuholtið o.fl. Guðmundur Kamban lagði til að húsið yrði byggt á uppfyllingu í suðurhluta Tjarnarinnar sunnan við Tjarnarbrúna sem hefði þá verið tekin af. Þar taldi hann að þetta veglega hús myndi njóta sín best í bæjarmyndinni.
Málinu var fyrst hreyft formlega á aðalfundi L.R. árið 1953. Reksturinn hafði gengið mjög vel undanfarið leikár og var þá ákveðið að tillögu Brynjólfs Jóhannessonar, formanns, að leggja 25.000 kr. inn á reikning sem héti Húsbyggingarsjóður Leikfélags Reykjavíkur. Á næstu árum var unnið í málinu og sjóðurinn efldist; m.a. var efnt til happadrættis og hafnar viðræður við borgaryfirvöld um samstarf og lóðarval. Sérstakri húsbyggingarnefnd var komið á fót árið 1959 og tveimur árum síðar fjáröflunarnefnd sem stóð um árabil fyrir skemmtunum í Austurbæjarbíói. Á fundi borgarstjórnar árið 1964 var mörkuð sú opinbera stefna að Leikfélag Reykjavíkur skyldi áfram hafa "frumkvæði að byggingu Borgarleikhúss með öflugum styrk Reykjavíkurborgar og almennum stuðningi Reykvíkinga" og var síðan fé veitt árlega í sérstakan húsbyggingarsjóð borgarinnar sem var alveg óháður húsbyggingarsjóði Leikfélagsins.
Húsið var líkt og Iðnó byggt sem fjölnota samkomhús. Það kostaði fullsmíðað með húsgögnum 28.500 kr. og áttu stúkurnar þá 11.000 kr. upp í það. Bæjarstjórn Akureyrar ábyrgðist lán upp á 7000 kr. og tók jafnframt á leigu neðstu hæðina fyrir bæjarstjórnarfundi, lestrarsal og bóksafn. Árið 1916 keypti bæjarstjórn svo húsið og hefur það verið í eigu bæjarins síðan.
Gúttó var fyrsta eiginlega samkomuhús Hafnfirðinga og aðalmenningarmiðstöð bæjarins í áratugi. Þar störfuðu stúkurnar og þar voru haldnir fundir og skemmtanir af öllu tagi, söngskemmtanir, guðsþjónustur og dansleikir. Bæjarstjórnin hélt þar fyrsta fund sinn og fundaði þar síðan í tvo áratugi. Af félögum, sem voru stofnuð í húsinu, má nefna Verkamannafélagið Hlíf og Sjómannafélag Hafnarfjarðar.
Gúttó á Sauðákróki er ásamt Gúttó í Hafnarfirði eina samkomuhús Góðtemplara sem enn stendur í upphaflegri mynd, að heita má. Þetta er miklu minna hús en Gúttó Hafnfirðinga, varla meira um sig en venjuleg skólastofa. Samt skilaði það sínu með ágætum og varð í vitund hrifnæmra ungmenna mikið hús ævintýranna. Mönnum var t.d. minnisstætt fortjaldið sem hékk fyrir sviðinu og sýndi sólarlag yfir Skagafirði. Það var málað af Einari Jónssyni frá Fossi sem varð á öðrum áratug aldarinnar aðalleiktjaldamálari Leikfélags Reykjavíkur.
